Boeken

 over musici

 

© Aart van der Wal, juni 2020

 

Wim de Haan (red.): Youri Egorov - His Complete Original Diary - Italy 1976

Uitgegeven in eigen beheer (zie voor de bestelinformatie onderaan deze recensie) `

Zie ook: Enige kritische kanttekeningen bij het boek van Jan Brokken: 'In het huis van de dichter'

 


De pianist Youri Egorov (1954, Kazan-1988, Amsterdam) was een van de vele kunstenaars die onder het repressieve regiem in de toenmalige Sovjet-Unie de wijk namen naar het vrije Westen, onder hen onder meer bekende namen als die van de cellist Mstislav Rostropovitsj, de dirigent Kirill Kondrashin en de pianist Valery Afanassiev, eerste-prijswinnaar van het Koningin Elisabeth concours en door Egorov ook wordt genoemd in zijn Italiaanse dagboek. Daar moest dan wel de gelegenheid voor zijn en – het klinkt bijna als vanzelfsprekend, maar dat was het niet – de bereidheid om niet alleen huis en haard wellicht voorgoed achter zich te laten, maar ook om wellicht de achterblijvende familieleden, vrienden en kennissen nooit meer terug te zien. Met ten slotte de hoop en verwachting (die niet altijd uitkwam) dat de asielaanvraag zou worden gehonoreerd als begin van een nieuw bestaan onder dan nog onbekende omstandigheden.

Egorov vroeg op 18 mei 1976 in Rome politiek asiel aan. Kort daarvoor zou hij in Brescia en Bergamo twee soloconcerten geven in het kader van het culturele uitwisselingsprogramma tussen Rusland en Italië. Gosconcert, het Russische staatsimpresariaat, had samen met het Tsjaikovski-conservatorium in Moskou Egorov uitgekozen om het land te vertegenwoordigen. Er stonden twee concerten gepland: in Brescia op 17 en in Bergamo op 18 mei. Beide concerten maakten deel uit van Festival Pianistico di Bergamo e Brescia: l'Ottava Rassegna Internazionale di Musica Contemporanea. In het kader van die uitwisseling zou Egorov het gedeelte vóór de pauze voor zijn rekening nemen en de pianist Carlo Levi Minzi erna. Ze kenden elkaar van het Tsjaikovski-conservatorium waar ze toen beiden studeerden. Het contemporaine karakter van het festival kwam tot uitdrukking in het door beide pianisten gekozen programma, met onder meer werken van Sjostakovitsj en Denisov.

Het pakte echter anders uit: Egorov verscheen die eerste avond in Brescia niet en ook in Bergamo liet hij verstek gaan. Waar hij op dat moment verbleef was zelfs onbekend. Dat er in de Italiaanse pers volop over werd gespeculeerd lag uiteraard voor de hand. In Brescia zag Minzi zich daardoor gedwongen Egorovs aandeel van vóór de pauze over te nemen, maar dat vereiste wel een ingrijpende aanpassing van het programma: het werd Debussy, de préludes uit het eerste boek.

Ten tijde van zijn asielaanvraag, op een Romeins politiebureau op de avond van 18 mei verbleef Egorov in het vlakbij Rome gelegen voormalige klooster van Farfa, dat was ingericht als vluchtelingenkamp. Daar verbleef hij tot 15 juni en daar schreef hij zijn dagboek dat onlangs in de openbaarheid is gebracht: ‘Youri Egorov, His Complete Original Diary Italy 1976', uitgebracht door Wim de Haan, die al jaren gefascineerd is door het fenomeen Egorov en degene die in de afgelopen jaren bijzondere live-opnamen van de Russische pianist onder het bereik van een groter publiek heeft gebracht (klik hier).

Hoewel het boekje slechts 71 bladzijden telt geeft het wel een opzienbarend inzicht in zowel Egorovs gedachtegoed tijdens zijn verblijf als vluchteling in Italië als wat twee belangrijke Italiaanse kranten (‘Corriere della Sera' en ‘Il Tempo') erover schreven. Interessant zijn ook de twee belangrijke observaties van respectievelijk Guy Dusart en Claire Obolensky, neergelegd in een aan Wim de Haan gerichte email.

Guy Dusart, een Belg met een slavische achtergrond (De Haan besteedt er in zijn nawoord aandacht aan) woonde in Brussel, gaf daar les aan het conservatorium en kende Egorov goed. Ze hadden elkaar een jaar eerder ontmoet tijdens het Koningin Elisabeth Concours in Brussel en ook daarna contact gehouden: het was geen geheim dat Egorov op Dusart verliefd was. Speciaal voor Egorov was hij afgereisd naar Brescia. Volgens de (Italiaanse) kranten verbleven ze in hetzelfde hotel, maar tegenover De Haan verklaarde Dusart later dat hij Egorov toen niet heeft gezien of gesproken. Dezelfde kranten overigens die beweerden dat Dusart de binnen de kaders van het sovjetsysteem aangewezen begeleider en vertaler moet zijn geweest die tevens in dienst was van de KGB. Daarvoor is echter geen enkel bewijs. Dusart bleef slechts kort in Brescia: op de derde dag, zonder Egorov in het zicht te hebben gekregen, vertrok hij onverrichterzake weer naar België. Pas veel later vernam hij dat Egorov ook in Nederland politiek asiel had aangevraagd.

Claire Obolensky ontmoette Egorov voor het eerst tijdens dat Koningin Elisabeth Concours, maar veel contact met elkaar hadden ze niet, zo schrijft zij in een email aan Wim de Haan. Zij hoorde voor het eerst van Egorovs asielaanvraag in Rome via de radio.

In Rome wisten de autoriteiten eigenlijk niet wat ze met Egorov aanmoesten. Hij werd op 15 juni in Rom eop het vliegtuig naar Brussel gezet, waar hij volledig berooid en met nauwelijks meer dan de kleren die hij aanhad aankwam. Er was geen plek om te slapen, geen eten en drinken, kortom hij wist niet hoe het nu verder moest. Hij belde met de tante van Claire. Hij kende haar goed want ze werkte voor het Concours, vroeg haar om hulp en kreeg die ook.

Youri Egorov

Eenmaal in het bezit van het nieuwe woonadres van Egorov in Amsterdam schreef Claire hem een kort briefje, waarna de correspondentie tussen hen beiden op gang kwam en na verloop van tijd tussen hen beiden een diepe vriendschap ontstond. Dat zij in het Russisch met elkaar konden communiceren zal daar zeker aan hebben bijgedragen. In december 1976 bezocht Claire hem voor de eerste maal in Amsterdam. Zoals zij in haar email toelicht spraken ze over van alles, geen onderwerp werd geschuwd. Echter, over het dagboek geen woord.

Het dagboek zelf beslaat 24 pagina's en bestrijkt de periode tijdens zijn verblijf in het vluchtelingenkamp, met rechts in facsimile (in het Russisch) en links de Engelse vertaling. De in het dagboek vermelde personen worden dankzij voetnoten aan de lezer voorgesteld. Het is kort samengevat een indrukwekkend ‘document humain' van een wanhopige musicus die zich na zijn vlucht feitelijk geen raad weet en zich verlaten voelt. Hij vraagt zich zelfs af of het niet beter is een einde aan zijn leven te maken. Er lijkt enig licht aan de horizon te verschijnen als hij op 11 juni, een maand nadat hij voet had gezet op Italiaanse bodem, hij de papieren krijgt die hem in staat stellen te reizen: eerst naar Brussel en vervolgens naar Amsterdam.

Het is met dat dagboek merkwaardig gegaan. Het werd kort na Egorovs dood bij toeval ontdekt tussen de nagelaten papieren, verstopt achter een fotolijstje. Dat het toch, zij het rijkelijk laat, kon worden gepubliceerd danken we aan Youri's broer Vladimir die het dagboek in zijn bezit had en aan Wim de Haan toestemming gaf het te publiceren.

En gezegd moet worden dat De Haan er serieus werk van heeft gemaakt. Niet alleen door de verhelderende teksten, maar ook door de vele afbeeldingen, in de eerste plaats die van Youri, maar ook van Italiaanse kranten, alle bladzijden uit Egorovs Nederlandse paspoort (dat hij na veel vijven en zessen kreeg) en het complete Aeroflot-ticket voor de vlucht van Moskou naar Milaan (de daarop gestempelde datum van 10 mei is waarschijnlijk die van afgifte). Het zijn veelal unieke afbeeldingen die getuigen van de persoonlijke inbreng van zowel De Haan als Vladimir (en wellicht nog anderen).

De uittreksels uit de krantenartikelen laten zien dat er in die tijd allerlei samenzweringstheorieën de ronde deden en dat hij gevangen zou worden gehouden. Ook zijn er de nodige pogingen in het werk gesteld om Egorov voor de camera te krijgen, wat een journalist uiteindelijk ook is gelukt, zo te zien met behulp van een telelens. We zien Egorov van opzij, zittend, met naast hem een kleine draagbare radio waarmee hij het contact met de buitenwereld kon onderhouden, al blijkt uit meerdere bronnen dat hij er alleen een jazz-zender op kon ontvangen.

En dan is er natuurlijk het boek van Jan Brokken: 'In het huis van de dichter', hier door collega Kees de Leeuw besproken. Gezegd moet worden dat het dagboek op sommige punten toch wel een ander licht op de gebeurtenissen werpt dan door Brokken beschreven. Natuurlijk kan het zijn dat op sommige punten Egorov zijn verhaal anders aan Brokken heeft verteld, maar dat valt helaas niet meer te achterhalen. Een aantal ervan vindt u hier terug.

Het boekje van Wim de Haan is mede door zijn inbreng niet alleen van grote historische betekenis, maar houdt, evenals zijn geheel aan Youri Egorov gewijde website (www.youri-egorov.info), de herinnering aan een groot musicus levend. Het boekje heeft geen ISBN nummer en is alleen te bestellen op  www.youri-egorov.info (klik op merch shop) of via de directe weblink www.youri-egorov.info/book_italy76.html.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links