Column

DNO's Rigoletto in de NRC

 

© Paul Korenhof, 13 mei 2017

 

Citaat uit de Rigoletto-recensie van Mischa Spel in de NRC van 11 mei:
"Het kwam hem [bedoeld is: de regisseur] na de première te staan op een klein handjevol boe-roepers, maar ook zij zullen moeten erkennen dat Michieletto's aanpak berust op een respectvolle analyse van partituur en libretto."

Verdi: Rigoletto - Annalisa Stroppa (Maddalena), Saimir Pirgu (Il duca di Mantova), Luca Salsi (Rigoletto), Rafal Siwek (Sparafucile), Lisette Oropesa (Gilda), Gilda pop.
Foto: BAUS/DNO

'Respectvol'
Tot dat 'handjevol' boe-roepers (het waren er overigens beduidend meer) behoorde ik niet, maar zij hadden wel mijn sympathie. Waarom? Omdat Michieletto's aanpak juist niet berust op een 'respectvolle' analyse van partituur en libretto! Ik durf dat met nadruk te stellen nadat ik mij ruim een halve eeuw met de werken van Verdi heb beziggehouden, met Rigoletto zelfs heel intensief. Dat deed ik aan de hand van partituur en libretto, van talloze opnamen op plaat, cd en dvd, van radio-opnamen en van alleen al ruim een half dozijn producties in Nederland (vaak meerdere malen bezocht) en ook een flink aantal elders in de wereld.
Als basis diende altijd het libretto, dus de tekst van Verdi's librettist Piave, en niet een synopsis. Als jonge operaliefhebber had ik een 'professionele' mentor die het Théâtre Français in Den Haag nog had meegemaakt, en die tot de Tweede Wereldoorlog als violist bij de 'Italiaansche Opera' had gewerkt. Zelf musicus leerde hij mij de studie van een opera altijd te beginnen met het lezen van het libretto waarmee ook de componist zijn werk begonnen was, en daarvoor ben ik hem altijd dankbaar gebleven.

 

Shakespeare
Essentieel is en blijft: wie het libretto niet gelezen heeft, kan nooit doordringen tot de kern van een opera. Wie een stuk van Shakespeare bestudeert, doet dat ook niet aan de hand van een synopsis! Het argument dat de teksten van Shakespeare op een beduidend hoger peil staan dan die van Piave, snijdt geen hout. Een tekst is een tekst en een analyse is een analyse - en afgezien daarvan: Verdi vond het een prima tekst om daar muziek bij te schrijven en dat is waar het uiteindelijk om draait. Bovendien is bij een goede opera, zeker van componisten als Mozart, Verdi, Bellini en Wagner, iedere maat van de partituur geïnspireerd op het libretto. En met libretto bedoel ik weer de gezongen woorden, niet het verhaaltje zoals dat in een synopsis wordt samengevat.

Beroepsmatig
Helaas hebben niet alle Nederlandse recensenten dat uitgangspunt, zeker niet als zij de opera ongevraagd op hun bord krijgen omdat zij nu eenmaal muziekrecensent zijn. Sommigen verdenk ik er ook van dat zij nooit een opera van Bellini, Verdi of Puccini zouden bezoeken als dat niet beroepsmatig van hen werd verlangd. Triest, maar we leven nu eenmaal in een land waarin opera nooit echt hoog aangeschreven stond (ik krijg soms de indruk dat daaraan in sommige kringen nog altijd weinig veranderd is) en waarin ook weinig behoefte was aan gespecialiseerde operarecensenten.

 

Waardeoordeel
In mijn eigen recensie heb ik mij zoveel mogelijk onthouden van een waardeoordeel, maar ik heb ook bewust nergens geschreven of gesuggereerd dat de regie 'slecht' is. Men kan Michieletto zeker een gebrek aan karaktertekening verwijten, maar dat hij een knappe en vanuit zijn visie consequente voorstelling presenteert, staat buiten kijf. Ik ga alleen niet naar het theater om een knap regieproduct te zien, maar om een voorstelling te zien die recht doet aan een partituur, dat wil zeggen: aan de combinatie van tekst èn muziek. Een voorstelling moet mij raken als muziekdrama waarbij muziek en drama een eenheid vormen en zich niet in twee verschillende werelden afspelen. En liefst heb ik dat een voorstelling mij ook nog iets leert, maar dan wel over het werk zelf en niet over het verhaaltje dat een regisseur bij de partituur bedacht heeft.

Onderbouwen en beargumenteren
In mijn recensie heb ik getracht met argumenten en voorbeelden aan te tonen dat Michieletto's aanpak - hoe imponerend ook voor wie minder in Verdi's opera geïnteresseerd is - beslist niet berust op een 'respectvolle' analyse van partituur en libretto. Onderbouwen en beargumenteren is in de Nederlandse muziekpers echter niet algemeen en op dat punt kunnen veel muziekrecensenten een voorbeeld nemen aan collega's uit de hoek van de literatuur en de beeldende kunsten.
In dit geval, waar uiteenlopende meningen voor de hand liggen, had Mischa Spel er beter aan gedaan haar bewering met argumenten te staven, maar zij komt hierin niet veel verder dan beschrijven wat zij heeft gezien en de constatering dat je daarover kunt 'debatteren'. Wel krijgt Michieletto's regie daarbij het etiket 'Freudiaans' opgeplakt, maar weer is niet duidelijk wat daarmee precies wordt bedoeld. Over het algemeen wordt de term gebruikt in relatie met seksuele connotaties van of in het onderbewustzijn, maar in haar recensie is er een context van filmbeelden met Gilda's lijk in de modder en haar vader die er ontroostbaar naast staat. Hoe moet ik dit seksueel interpreteren? Hier was een onderbouwing, hoe summier ook, eveneens op haar plaats geweest.

Tot slot moet mij van het hart dat een recensent beter niet de schijn kan wekken namens anderen te spreken. In haar recensie schrijft Spel over de DNO-Rigoletto uit 1996: "weinigen die er na de nieuwe productie (...) nog aan zullen terugdenken." Gesprekken in de pauze en na afloop van de première wezen echter op het tegenovergestelde. De herinnering aan die fraai gestileerde voorstelling was zelfs nog aangewakkerd doordat de enscenering van Monique Wagemakers - en een in de materie geïnteresseerde publiciste had dat kunnen weten - dit seizoen op het repertoire van het Liceu in Barcelona heeft gestaan en toen zelfs in Nederlandse bioscopen te zien is geweest.

 

Specialisme
Opera is drama, een genre apart met zijn eigen conventies, regels en wetten. Daarvoor is specialisatie vereist en in het buitenland zijn gespecialiseerde operarecensenten ook heel normaal. Niet alleen omdat de opera een genre apart is, maar vooral omdat de operawereld veel groter is dan Amsterdam of welke stad ook, zodat een goede operarecensent voortdurend zijn voelsprieten tot over de grenzen moet uitsteken. Het blijft op dit punt kenmerkend dat diverse Nederlandse recensenten enkele jaren geleden Il viaggio a Reims behandelden als een curiositeit, terwijl het werk elders (maar ook bij de echte Nederlandse operaliefhebbers) al sinds de herontdekking, ruim dertig jaar geleden, geldt als misschien wel het beste theaterstuk dat Rossini geschreven heeft.

De primaire taak van een recensent is niet om te schrijven aan de hand van een subjectief waardeoordeel, zeker niet als dat gebeurt zonder verhelderende argumenten en op grond van onduidelijke criteria. Belangrijker is zijn voorlichtende functie, maar die vereist deskundigheid, een goede voorbereiding en vooral: liefde voor de kunstvorm waarover hij schrijft, ongeacht of dat de klassieke muziek, pop, film, ballet, toneel of opera is.

________________
Zie ook Michieletto's Rigoletto: diepzinnig of kitsch?


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links