DVD-recensie

Igor Stravinsky: "I am inventor of music"

 

© Aart van der Wal, november 2008

 

 

Stravinsky | Once, at a border

Film van Tony Palmer over Igor Stravinsky (1882-1971).

TPDVD126 • 166' •

Formaat: 16:9 NTSC
Gesproken taal: Engels
Ondertiteling: nee

 

 

 

De inhoudsopgave van de dvd

De belangrijkste kenmerken van Stravinsky's componeren kunnen vrij gemakkelijk worden samengevat: uiterst gedifferentieerde, onregelmatige (poly)ritmiek, het gebruik van puur Russische muziekfolklore (hij kwam oorspronkelijk uit Oranienbaum, nu Lomonosov, niet ver van Sint-Petersburg), articulatie op het scherpst van de snede (desnoods voor iedere noot afzonderlijk uitgewerkt), hoogst originele instrumentatie en een feilloos gevoel voor vorm en inhoud (geen noot te veel of te weinig). Gevoegd bij zijn enorme verbeeldingskracht heeft dat een buitengewoon belangrijk oeuvre opgeleverd dat zich diep in twintigste-eeuwse muziekleven heeft genesteld. Weliswaar ging dat vaak niet zonder strijd, maar Stravinsky kwam er uiteindelijk toch als winnaar uit te voorschijn, vasthoudend, ogenschijnlijk onverstoorbaar.

De al uit 1982 daterende, eerst op videoband maar nu ook op dvd verschenen autobiogratische film draagt de naam van Tony Palmer, een van de meest vooraanstaande filmregisseurs, die een aantal muziekdocumentaires heeft uitgebracht die niet alleen schitterend zijn gemaakt, maar tevens in termen van documentaire geschiedschrijving van niet te onderschatten betekenis zijn (over o.a. Dmitri Sjostakovitsj, Maria Callas en Malcolm Arnold). Met Bruno Monsaingeon, die vooral bekend is geworden door zijn documentaires over de legendarische pianist Glenn Gould, is Palmer niet alleen de belangrijkste maar tevens de beste maker in dit genre, waarbij het niet alleen maar een kwestie is van het samenvoegen van al bestaande (veelal historisch belangrijke) beelden, maar evenzeer van het aanbrengen van dwarsverbanden en het creëren van geheel nieuwe invalshoeken, waardoor de in beeld en geluid gevangen geschiedenis in een boeiend perspectief wordt geplaatst. De volmaakte integratie van beeld en geluid binnen de verhaalslijnen is een ander kenmerk van Palmers filmkunst.

Palmers documentaire over Stravinsky toont het grote raffinement van de filmmaker en zijn affiniteit met het onderwerp. Hij weet Stravinsky's imposante creatieve licht als het ware met zijn filmische brandglas te vangen en het tot een waar caleidoscopisch contrapunt samen te smeden. Evenals bij Stravinsky draait het bij Palmer om vorm en inhoud..

Zo'n twee decennia geleden was een deel van Stravinsky's 'inner circle' nog in leven. Zij konden dus nog worden geïnterviewd, zoals de prima ballerina's die aan de wieg stonden van Stravinsky's grote balletten, CBS-producer John McClure (hij was betrokken bij de vele opnamen die Stravinsky voor het label maakte), Robert Craft (Stravinsky's factotum, steun en toeverlaat in zijn creatieve nazomer in Amerika), Théodore Stravinsky (die een sterke uiterlijke gelijkenis met zijn vader heeft), Vera, Igors tweede en laatste echtgenote, maar ook Nicolas Nabokov, de neef van de schrijver Vladimir Nabokov, die evenals Stravinsky in Rusland werd geboren, maar vanaf het begin van de jaren dertig als Amerikaanse componist door het leven ging en, evenals Stravinsky, voor het ballet van Sergej Diaghilev (klik hier) muziek schreef. We gaan ook ver terug in de tijd met Kyra Nijinsky, George Balanchine, Jean Cocteau, Nadia Boulanger en Sergej Dhiagilev. Palmer heeft ervoor gewaakt geen uitsluitend positief beeld van Stravinsky's karakter te schetsen.

De fragmenten van de vele balletten, muziekdrama's, opera's, koor- en orkestwerken (Petroesjka, Pulcinella, Les noces (hier in de originele choreografie van Bronislava Nijinska), De vuurvogel (in de choreografie van Fokine), L'Histoire du soldat, The rake's progress, Mis, Symphony of psalms, Canticum Sacrum, Abraham & Isaac, Le sacre du printemps, Symfonie in drie delen, Circus Polka, Huxley-variaties, Vioolconcert, Ebony Concerto, enz.) staan niet op zichzelf, maar markeren de mijlpalen in zowel het artistieke als het persoonlijke leven van Stravinsky. Balanchine en Craft geven inzicht in Stravinsky's werkwijze, Boris Kochno vertelt over de vaak moeizame relatie tussen Stravinsky en Diaghilev, Kyra Nijinski, de dochter van de choreograaf Vaslav Nijinski, haalt veelzeggende herinneringen op en ex-ballerina Marie Rambert (ze moet tijdens het interview al ruim in de tachtig zijn geweest) vertelt over de tumultueuze première van de Sacre in 1913 in Parijs. De vele manuscripten, partituren, die door het beeld dwarrelen onderstrepen Stravinsky's bijna kalligrafische schrijfwijze en zijn inventiteit op het gebied van de muzieknotatie.

Ontroerende momenten zijn er ook. We volgen hem in zijn lange nomadenbestaan en krijgen de vele pleisterplaatsen in beeld die in zijn artistieke leven van grote betekenis zijn geweest. Zo zien we zien hem - hij is inmiddels een oude man, die slecht ter been is - in Clarens, aan het Meer van Genève, in de woning die hij met zijn familie in 1912 had betrokken en waar hij het grootste deel van de Sacre had gecomponeerd. Hij opent het raam en kijkt uit over de bergen. We kunnen slechts raden wat er op dat moment door hem heen gaat.

Het meest fascinerende onderdeel van de documentaire is Stravinsky zelf, die vaak door het beeld wandelt, maar naarmate de jaren zwaarder gaan tellen, meer en meer schuifelt. Zijn geestkracht bleef echter ongebroken, getuige zijn scherpe analyses. Opvallend is ook zijn altijd hoffelijke omgang, dit in tegenstelling tot de vele verhalen over zijn norse inborst en snedige kritiek. Het valt alleszins mee, al staat hij tamelijk ver af van ons beeld van de ideale opa, die met de kleinkinderen gezellig naar de Efteling gaat.

De vele shots van Stravinsky als dirigent in de opnamentudio onderstrepen nog eens het grote belang van zijn discografische erfenis (onlangs nog uitgebracht op het Sony-label, een indrukwekkende doos met niet minder dan 22 cd's), die niet alleen voor de muziekliefhebbers, maar evenzeer voor de vertolkers na hem van niet te onderschatten betekenis is geweest. Zelfs uit de periode van de pianorol zijn er opnamen van Stravinsky bewaard gebleven. Niet alleen van zijn pianomuziek pur sang, maar tevens van pianobewerkingen van zijn orkestwerken. Stravinsky, altijd geïnteresseerd in geld, moet hier in de platenmaatschappijen een ware medestander hebben gevonden, want voor hen was het natuurlijk bijzonder aantrekkelijk om de 'door de meester geautoriseerde versies' op de markt te brengen. Zelf zei hij erover dat hij zijn opnamen als essentiële aanvulling op de gedrukte partituur beschouwde.

Wie Stravinsky ziet dirigeren zal zich minder verbazen over zijn 'no nonsense' aanpak dan over zijn manier van maatslaan. Mij werd het althans niet duidelijk of hij nu in tweeën, drieën, vieren of alla breve slaat. Maar het deed er niet veel toe: met een paar karige aanwijzingen werd het orkest niet alleen in vuur en vlam gezet, maar is het uitermate precies en ritmisch gearticuleerd.

Aan het slot van de documentaire zien we de begrafenis van Stravinsky in Venetië, in april 1971. Zijn lichaam wordt in een gondel naar zijn laatste rustplaats gevaren, naar het eilandje San Michele, waar hij vlakbij Sergej Diaghilev werd begraven. Igor Stravinsky werd bijna 89 jaar oud, een respectabele leeftijd, zeker voor iemand die zijn leven lang met zijn gezondheid heeft getobt.

Wat zeker verrast is, door de gehele film heen, de uitstekende geluidskwaliteit, ook al is die merendeels mono. De soms zeer oude beeldfragmenten hebben blijkbaar een digitale opknapbeurt ondergaan, wat de waarde van deze uitgave nog verder doet toenemen. Een punt van kritiek is het ontbreken van ondertitels. Sommige passages zijn daardoor minder makkelijk te volgen (de prater Stravinsky is soms minder duidelijk dan de componist Stravinsky).


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links