CD-recensie

 

© Siebe Riedstra, februari 2013

 

 

Keijzer: Symfonie nr. 2 - nr. 3 (Opstandingssymfonie)

Arie J. Keijzer (orgel)

Prestare ZWF3331591 • 79' •

www.zwoferinkcd-productions.nl

Live-opname: 21 augustus en 7 oktober 1987, Kam-orgel, Grote Kerk, Dordrecht

 


Arie Jan Keijzer behoorde decennialang tot de top van Nederlands improviserende en componerende organisten. In 2012 werd hij tachtig jaar en ging zijn Zesde orgelsymfonie in première. In de bespreking van de eerste twee delen van de complete symfonieën van Keijzer (klik hier) noemde ik een opname van een deel uit de Derde symfonie, die te beluisteren is op YouTube. Dat is de Finale, gespeeld door de componist op het orgel van de Grote Kerk te Dordrecht, het orgel waar Keijzer een groot deel van zijn leven doorbracht als titularis. Het is een gefilmde opname, niet zo'n geluidsopname met een paar foto's waar youtube in grossiert wanneer het om orgelmuziek gaat, en hij verschilt van de opname die we op deze cd te horen krijgen.

1987 was een belangrijk jaar in de geschiedenis van het monumentale Kam-orgel in Dordrecht. Na jaren van vechten tegen de gevolgen van slijt en uitdroging werd het instrument gerestaureerd. Ter gelegenheid van de voltooiing van de werkzaamheden vonden twee feestelijke concerten plaats, op bovengenoemde data. Daar kwamen de Tweede en de Derde orgelsymfonie van Keijzer tot klinken; de live-opnamen zijn op deze cd samengebracht. In het geval van de Tweede symfonie betekent dat een redelijk rustig publiek, maar ook een band waarop hier en daar wat slijtage waar te nemen is - gelukkig niet te ernstig. In de Derde is het publiek wat nadrukkelijker aanwezig, en hoor je wel eens een deur dichtslaan of een stoel schuiven. Wat je ook hoort is een schitterend instrument, bespeeld door een meester die de mogelijkheden ervan kent als geen ander. Een unieke combinatie.

Keijzer is oerhollands en toch een onnederlandse verschijning. De basis van zijn componeren is de Franse symfonische orgeltraditie, met name die van Louis Vierne. Het is op zich al tamelijk uniek dat een Nederlandse organist zich met het genre orgelsymfonie bezighoudt. Buiten Hendrik Andriessen en Jan Bonefaas weet ik niemand te verzinnen, maar er zijn ongetwijfeld meer. Jacob Bijster en Anton van der Horst waren logische kandidaten geweest, en eerlijk is eerlijk, de 'Suite in modo conjuncto' van van der Horst en de Triptique van Bijster zijn stukken met symfonische allure. Maar Keijzer geeft ze het nazien: in 2012 ging zijn Zesde symfonie in première, en hij componeert nog steeds - de jongste tachtigplusser die ik ooit ben tegengekomen.

De orgelsymfonie is voor Keijzer beslist geen medium om met denderende toccata's en smachtende andantes het publiek te epateren of de oren te strelen. Hij is een Zeeuw (net als Daan Manneke) en op de een of andere manier hoor je dat. Zijn klanktaal is complex, niet atonaal maar wel dissonant, en zeer chromatisch - je moet opletten. De Derde symfonie opent met een dalende gebroken drieklank in majeur. Onder normale omstandigheden niets bijzonders, maar door de complexe harmonisatie vallen je oren niet in slaap, maar gaan ze wijd open staan. Wanneer de Finale na een wervelend begin zowaar op een Toccata begint te lijken breken die openingsakkoorden van het eerste deel in, en zorgen ervoor dat de symfonie als een perfecte cirkel wordt gesloten.

De Derde symfonie draagt de ondertitel 'Opstandingssymfonie'. Dat heeft alles te maken met Pasen, maar in dit geval ook met Goede Vrijdag. In vijf delen neemt Keijzer ons mee op een spirituele tocht die begint op Golgotha en eindigt in de triomfantelijke overwinningszang 'Ik zeg het allen dat hij leeft, dat hij verrezen is'. Bij deze gelegenheid zingt de gehele gemeente de tekst mee. Op youtube horen we een versie zonder gemeentezang, maar daar worden de laatste minuten van de finale zonder pardon weggelaten. De gehele symfonie is gebaseerd op psalmen en gezangen, maar denkt u niet dat dat geresulteerd heeft in Asmatische koraalbewerkingen waarin we herkennend achterover mogen leunen. Keijzer schildert de gebeurtenissen rond lijden en sterven op een manier die de dramatische essentie verklankt. Ik moet eerlijk bekennen dat ik me moet inhouden wanneer de schitterende meditatie over 'Ik zeg het allen dat hij leeft' (het vierde deel) door rusteloze hoesters wordt gegijzeld. Tegelijkertijd ben ik dankbaar dat deze klanken nu tenminste onze oren kunnen bereiken. Al was het alleen maar doordat ondernemende organisten zo nog eens op een idee zouden kunnen komen. Ergens in het universum dat orgel heet moet er toch iemand zijn die deze troostgeworden klanken in serene rust kan vastleggen? Bij voorkeur op het Aeolian-Skinner orgel van de Riverside Church in New York - maar de Basiliek in Haarlem is ook goed. Dordrecht vergat ik bijna.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links