Boeken

 over componisten

 

© Emanuel Overbeeke, november 2021

 

Pieter Bergé: De leugens en de schaterlach – Sjostakovitsj' geheime Stalin-satire

Sterck & De Vreese 2021
ISBN 978-90-561579-8-2
127 blz., paperback
Verkoopprijs € 20.00


Dit boek is een welkome bijdrage aan het debat en de beeldvorming rond een omstreden componist. Terwijl de musicologen die zich met Sjostakovitsj bezighouden meer en meer het aanvechtbare van zijn vermeende memoires erkennen en zoeken naar duidelijk toetsbare informatie die een genuanceerd beeld moet geven van de man en zijn werk, zijn buiten de wetenschap de memoires voor elke exegeet niets minder dan Gods woord. Daarbij doen die exegeten, in navolging van Solomon Volkov die de memoires opstelde in 1979, in zekere zin hetzelfde wat de communistische machthebbers voor 1979 en ook diverse westerse auteurs na 1979 ook deden, namelijk een volstrekt eenzijdig en ongenuanceerd beeld van de man presenteren.

Gold Sjostakovitsj vanaf zijn Vijfde symfonie uit 1937 tot aan zijn dood in 1975 met als uitzonderingen enkele in de pers breed uitgemeten pijnlijke confrontaties met het gezag als de volmaakte zoon van het regime, als gevolg van de verschijning van Volkovs boek was hij voor het Westen een man die stem gaf aan een volk in onderdrukking en die zich gedroeg als een heilige dissident die schijnbaar onuitgesproken alles doorhad. De ongenuanceerdheid van de westerse visie vanaf 1979 werd nog versterkt door allerlei culturele veranderingen die zich in de jaren tachtig voordeden, zoals de enorme aandacht voor de kunstenaar meer dan voor de kunst, de geruststelling dat de componist als mens ‘goed' was zodat er voor zijn bewonderaars geen spanning bestond tussen goedheid in kunst en slechtheid in leven, de behoefte aan een sterke bijna ongefilterde expressie van het gemoed, de populariteit van sterk beeldende muziek, de idee dat de boodschap van kunst, voor zover we die kennen, even belangrijk is als zo niet belangrijker dan de kunst, de luidruchtige afkeer van modernistische kunst plus de behoefte aan kunst die tegelijk modern en toegankelijk heet te zijn. Werd hem voor 1980 nog smakeloosheid aangerekend, onder meer door Bernard Haitink, daarna gold zijn stijl als een uiting van diepe emoties, terwijl na 1980 de meer smaakvolle verbeelding van diepe emoties doorging voor elitair en daarmee voor sommigen meer ingegeven door sociale status dan door oprechte liefde.

Zonder die bijkomende culturele factoren was Sjostakovitsj waarschijnlijk nooit zo populair geworden - en omdat die factoren nog steeds voor een deel de westerse cultuur bepalen, zal de popularisering van andere inzichten niet eenvoudig en snel geklaard zijn. De Belgische musicoloog Pieter Bergé doet in ieder geval een goede poging. Hij schrijft voor geïnteresseerde leken op een toon die hen raakt en met een onderbouwing waaraan men de wetenschapper herkent. Hij legt goed uit wat er te bekritiseren valt aan het boek van Volkov, behandelt alle musicologen op een tegelijk respectvolle en kritische toon en benadert met een gezonde relativering de status van Taruskin wiens inzichten bij alle kwaliteiten van Taruskin wel wat weerwoord kunnen gebruiken.

Bergé's boekje bestaat uit twee delen. In het eerste gaat hij in op de memoires, hun dubieuze karakter en de receptie ervan in de wetenschap. Als hier een conclusie mogelijk is, dan is het dat de componist goed kon acteren en schipperen en dat hij te veelzijdig was om hem in één hokje te kunnen stoppen. Over de kwaliteit van zijn muziek zegt dat nog niets.

Het tweede deel handelt over één compositie van Sjostakovitsj: zijn Antiformalistische Rajok waarin hij in bedekte termen Stalin over de hekel haalt. Hoe bedekt ook, het onderwerp was te gevaarlijk om het stuk te publiceren tijdens het leven van de componist. (De première vond plaats in New York in 1989.) Bergé gaat goed in op de structuur en de achtergronden. Hoewel hij musicoloog is, wijdt hij weinig woorden aan de muziek, wellicht omdat hij bang is dat dit het boek te specialistisch zou maken? In ieder geval is dit pas het tweede in het Nederlands geschreven boek over Sjostakovitsj en het eerste waarin de auteur niet streeft naar een eenzijdige benadering (het eerste, de biografie van filmkenner Theodore van Houten, is een braaf kind van Volkov.) De informatie bij Bergé is voor specialisten inzake Sjostakovitsj niet nieuw, het beeld is dat voor veel liefhebbers van zijn muziek wel.

Met die genuanceerde aanpak wijkt Bergé gedeeltelijk af van Michel Krielaars die zijn jongste boek De klank van de heilstaat (klik hier voor de recensie) wijdde aan Russische musici ten tijde van het Stalin-regime. Sjostakovitsj krijgt daarin weliswaar niet een apart hoofdstuk, maar hij verschijnt wel in bijna elke levensbeschrijving. Krielaars onderkent het dubieuze karakter van de memoires, maar maakt er toch gebruik van, ook omdat het boek ondanks het aanvechtbare van de inhoud en de totstandkoming een goed sfeerbeeld geeft van een leven in een dictatuur. Hij geeft op basis van buitenlandse boeken (er bestaan nog amper Nederlandstalige boeken over de Russische muziek van na 1917), gesprekken met (uitgeweken) Russen en persoonlijke herinneringen (hij was jarenlang correspondent in Moskou) een onderhoudend beeld van een samenleving die permanent op zijn hoede is voor het gezag (Groningen is er niets bij). In die context waarin vervolging altijd op de loer ligt, proberen kunstenaars ondanks alles te leven voor hun kunst, iets dat soms zo goed lukt en zoveel succes heeft dat het idee ontstaat dat kunst uitstekend gedijt in een dictatuur omdat dan de kunst meer nodig is dan ooit, vooral omdat kunstenaars met hun kunst iets impliciet zeggen dat iedereen weet maar niemand expliciet durft te zeggen.

Hoewel ik dat idee wel kan navoelen, waardeer ik het zeer dat Bergé's boek niet de vrucht is van een dictatuur waarin debat niet mogelijk is maar van een democratie waarin dat debat helaas niet altijd plaatsvindt. Hoewel Krielaars uiteraard de dictatuur verwerpt, lijkt hij meer gefascineerd door de uitwassen van een brute onberekenbare machthebber en de reacties daarop van artistieke onderdanen. Bergé daarentegen schrijft over de Rus met westerse, liberale ogen en schildert met afschuw en gelatenheid hoe diverse deelnemers in het Sjostakovitsj-debat zich gedragen als dictators.

Bergé's bril is zeer verfrissend en noodzakelijk. Sjostakovitsj wordt door westerlingen anders ervaren dan Russen, net zoals wij nu anders naar Bach luisteren dan zijn tijdgenoten (Bachs Leipzig was in zekere zin ook een dictatuur). Dat verschil erkennen is maar goed ook, want het geeft onder meer aan dat men kan ontsnappen aan een dictatuur. Taruskin (soms een ruimdenkende wetenschapper en daarmee kind van de Verlichting, soms een missionair journalist voor wie dictatuur de natuurlijke staat van de staat is) verklaarde ooit dat kunst pas echt relevant is als ze bedreigd wordt. In reactie hierop zeiden Oost-Europeanen die ik sprak dat het voor hen juist een bevrijding was dat zij bij kunst niet uitsluitend aan een vooropgezette betekenis hoefden te denken. De nieuwe betekenis die zij erin legden had voor de betrokkene net zoveel betekenis als de oude dat had voor machthebbers. Nog even en we zijn bij de erkenning dat kunst in een democratie net zo betekenisvol is als kunst in een dictatuur.

De macht van kunst is in het westen veelal weliswaar meer impliciet, maar zeker niet kleiner. Probeer de twintigste eeuw (niet alleen het klassieke muziekleven) maar eens voor te stellen zonder Stravinsky, expressionisme, nieuwe zakelijkheid, Darmstadt en minimal music. Dat men deze kunst misschien niet begrijpt en waardeert doet daar niets aan af. Kunst is kortom, ook in het westen, veel meer dan een ornament en een luxe, ze is evenzeer zingeving als in het oosten. Veel kunstenaars weten het al en sommige kunstliefhebbers ook. Nu nog de voormannen van het neoliberalisme die niet van kunst houden, de populisten die niet van debat houden en sommige gelovigen die niet zien dat kunst net als religie de overgave is aan een ander spiritueel domein.

Dit alles leest men natuurlijk niet bij Bergé, maar zijn boekje is, bedoeld of niet, wel een prettige consequentie van die inzichten.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links