Solisten

Johanna Martzy (1924 ~ 1979), een controversieel violiste

 

© Evert Rulf, februari 2005

 

Als we de muzikale carrière van Johanna Martzy in ogenschouw nemen biedt ons dat tevens een kijk op enkele harde kanten van de muziekwereld: een muziekindustrie die bij machte is commercieel oninteressante virtuozen in de vergetelheid te brengen; de schaarse plekken voor vrouwelijk violisten bij de room-at-the-top; rechtlijnige karakters die een veelbelovende carrière voor zichzelf verstoren; verzamelaars die ridicule bedragen over hebben voor zeldzame plaatopnamen waar de commercie dan weer brood in ziet om de allang vergeten opnamen weer uit te brengen.

Als een verzamelaar van audiofiele langspeelplaten het grote geluk heeft te stuiten op de drie platen met de vioolsonates en partita’s van Bach gespeeld door Johanna Martzy dan zal hij daarvoor minstens een bedrag van 3000 euro moeten neerleggen.Heb je dan iets heel bijzonders verworven van grote artistieke waarde? Dat valt nog maar te bezien, in ieder geval kun je tegen medeverzamelaars pochen dat deze platen onderdeel uitmaken van je kostbare collectie.

Andere platen met Johanna Martzy vallen allemaal in de 300 tot 750 euro klasse. Datzelfde geldt voor de vrouwelijke violisten Giaconda de Vito, Lola Bobescu, Erica Morini, Ginette Neveu en Ida Händel. Allen hadden ze een zekere bekendheid in de vijftiger jaren van de vorige eeuw en maakten net de glorietijd van de eerste stereo-opnamen mee. De markt werd echter al spoedig overheerst door charismatische mannen als Jascha Haifetz, Isaac Stern, Nathan Milstein, David Oistrach en Yehudi Menuhin wat betekende dat de eerste opnamen van de vrouwen nooit meer werden heruitgegeven.

Ook een minder charismatische mannelijke vioolvirtuoos als Mischa Elman werd voor de platenindustrie minder interessant. De weinige plaatopnamen die er van deze artiesten bestaan zijn gezochte exemplaren in de verzamelaarwereld waarvoor juweliersprijzen gelden die de artistieke waarde niet altijd dekken. Iemand als Isaac Stern kon bedingen dat er veel platen van zijn opnamen moesten verschijnen waardoor zijn platen nu goedkoop verkrijgbaar zijn maar met gemiddeld wel een goede artistieke waarde.

Omdat de carrière van Johanna Martzy verweven is met het Nederlandse muziekleven zullen we haar loopbaan wat nader bekijken. Bekend als Hongaarse is zij echter in Temesvár in Roemenië geboren op 26 oktober 1924. Zij groeide op in Hongarije en werd op haar achtste jaar leerling van de legendarische vioolpedagoog Jenö Hubay. Op haar zestiende won zij al enkele belangrijke prijzen op vioolwedstrijden. Na de bezetting van Hongarije begon zij in 1944 met haar pas getrouwde echtgenoot Bela Czillery een zwerftocht die eindigde in Zwitserland waar zij zich in 1946 vestigde.

Johanna Martzy had intussen naam gemaakt als een begaafd violiste en verscheen op vele podia waar zij indruk maakte als een charismatische persoonlijkheid die bepaald geen angst toonde voor de opvattingen van dictatoriale dirigenten maar haar eigen inzichten bleef volgen, wat gepaard kon gaan met een prikkelende stemming, één van de reden voor haar verder niet zo succesvolle loopbaan. Haar ranke gestalte met fijne gelaatstrekken, het haar altijd omhoog gestoken in een knot, maakte daarentegen veel indruk hetgeen echter tevens de oorzaak was voor het weglopen bij de platenmaatschappij EMI nadat ze seksueel benaderd was door studiobaas Walter Legge.

Haar vioolspel met krachtige streken was niet in de eerste plaats mooi maar had een fijnmazige zilverachtige koele klank met een spaarzaam toegepast vibrato, een specifieke toon die altijd direct te herkennen was, ook in het ensemblespel. Haar expressiviteit was nogal cerebraal, het innerlijke van een compositie stond bij haar voorop, zonder veel uiterlijk vertoon, waardoor haar spel saai kon lijken. Voor de charme van de vioolconcerten van Mozart was zij dan ook niet helemaal geschikt. Daarentegen hebben de sonates en partita’s van Bach bij haar een esthetische uitstraling alsof zij op een periode-instrument speelt, en haar opname van het vioolconcert van Dvorák geldt nog steeds als de referentie.

In 1949 kwam zij in Zwitserland in contact met de zakenman Daniel Tschudi, een amateurviolist die in het bezit was van enkele kostbare violen, een Guarneri uit 1747, ooit toebehoord aan de beroemde vioolpedagoog Carl Flesch, en een Carlo Bergonzi uit 1733, één van de mooiste violen ooit gebouwd. Martzy die het liefst op haar eigen Tononi speelde mocht de Bergonzi lenen van Tschudi. Nadat de breekbare Tonino voor de zoveelste keer door de beroemde viooldokter Pierre Gerber hersteld moest worden ging zij over op de Bergonzi waarmee ze ook haar plaatopnamen maakte. Zelfs toen Tschudi de Stradivarius van de overleden violist Hubermann voor haar kocht bleef zij de Carlo Bergonzi prefereren.

Het was nog in Boedapest in 1943 na het vioolconcert van Tsjaikovski onder leiding van Willem Mengelberg te hebben uitgevoerd dat zij benaderd werd door Johan Koning, impresario uit Den Haag, die werkte voor Mengelberg. Dit leidde tot een merkwaardig hoofdstuk in de Nederlandse muziekgeschiedenis met het opduiken van een andere vergeten grootheid, de pianist Jean Antonietti. Toen Johan Koning, dit in tegenstelling tot Willem Mengelberg, in 1948 weer in Nederland mocht werken maakte hij direct contact met de in Zwitserland wonende Martzy. Dat deed hij mede op initiatief van één van zijn onder contract staande solisten, Jean Antonietti, die na de oorlog de kamermuziek bij de radio in Hilversum gestalte zou geven en zelfs muziekdirecteur werd bij de VARA. En zo speelde Johanna Martzy voor het eerst buiten Zwitserland op 4 oktober 1948 het vioolconcert van Tsjaikovski tijdens een live uitzending met het Residentie Orkest onder leiding van Albert van Raalte, een concert dat ze het jaar daarvoor live voor Radio Suisse Romande had gespeeld onder Ansermet.

Dit was het begin van een succesvolle periode. Zij trad op in het Concertgebouw en andere concerthuizen in Nederland en in Zwitserland. In 1952 volgde haar debuut in Berlijn, in 1957 een sensationeel optreden in New York gevolgd door een tournee door Amerika met nog een optreden tijdens de Proms van 1957 in Londen.

Er kwamen plaatopnamen met Kletzki en Sawallisch. (Mendelssohn), Fricsay (Dvorák) en Jochum (Mozart). Onder Klemperer speelde zij de vermaarde uitvoering van het vioolconcert van Mendelssohn tijdens het Holland Festival van 1954 dat ook op plaat is verschenen. Haar repertoire was niet bijzonder groot en bestond uit de vioolconcerten van Bach, Mozart, Beethoven, Mendelssohn, Brahms, Tsjaikovski, Dvorák en Bruch. In Nederland was haar populariteit alleen te vergelijken met die van de pianiste Clara Haskil, ook uit de stal van Johan Koning.

Jean Antonietti besloot al spoedig zich weer geheel te gaan wijden aan het pianospel waar hij behalve als concertpianist grote naam maakte als begeleider van onder andere Elisabeth Schwarzkopf, William Primrose, Margerita Perras en Tibor de Machula. Met Antonietti gaf Martzy een recital in de kleine zaal van het Concertgebouw hetgeen juichende kritieken oogstte en de geboorte was van een partnership dat ongeveer twintig jaar zou duren. Verscheidene plaatopnamen zijn er van hun samenspel gemaakt met onder andere sonates van Schubert, Ravel, Beethoven en Franck.

Johanna Martzy en Jean Antonietti

Zij woonde behalve in Zwitserland ook in Engeland waar haar man Bela Czillery hoofd was van de muziekafdeling van het Trinity College Glenalmond maar die al spoedig op zeer dramatische wijze zou overlijden aan een fatale ziekte. In 1960 hertrouwde Johanna Martzy met haar begunstiger Daniel Tschudi.

In de jaren zestig van de vorige eeuw begon haar roem te tanen, onder meerdere als gevolg van het grote succes van haar mannelijke collegae Stern, Menuhin, Milstein, Oistrach, Francescatti en Grumiaux. Behalve dat haar moeilijke persoonlijkheid een hindernis voor velen vormde om prettig met haar samen te kunnen werken stond zij bij bepaalde groepen in de muziekwereld slecht aangeschreven vanwege haar dubieuze politieke opstelling. Haar sterke anticommunistische opvattingen tijdens de oorlogsjaren brachten haar dicht bij de fascistische bezetters van Hongarije, een historisch feit dat tijdens het festival van Edinburgh in 1957 nog aanleiding was voor het Tsjechisch Filharmonisch Orkest te weigeren met haar te spelen. Ook haar standpunt ten opzichte van het latere communistische Hongarije was ambivalent omdat haar moeder daar nog woonde die zij niet wilde beschadigen. Nadat zij als tegenprestatie in Boedapest een concert had gegeven mocht zij haar moeder in 1969 meenemen. Redenen die haar populariteit niet vergroot hebben. Haar laatste openbare concert was in Berlijn in 1967, waarna zij tot 1976 enkel nog optrad in kleine bezettingen, veel met de pianist István Hajdu. Nadat haar tweede man in 1978 was overleden stierf zij vergeten en onopgemerkt op 13 augustus 1979 op 54-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Zürich aan kanker.

Een nogal dramatisch leven waar haar talenten slechts konden zorgen voor een kortdurende carrière met in de laatste 22 jaar van haar leven geen enkele plaatopname meer. De weinig bekende opnamen van haar op het bij verzamelaars geliefde Duitse tulpenlabel DGG en het Engelse label Columbia zijn dan ook collectoritems geworden waarvoor forse bedragen worden gevraagd. De naam Johanna Martzy kreeg hierdoor weer enige bekendheid hetgeen een commerciële prikkel werd voor de platenindustrie om de archieven eens in te duiken.

Zo werd in 1997 in Engeland het label Coup d’Archet opgericht, specifiek om de opnamen van Johanna Martzy weer uit te brengen op 180 gram vinylplaten, dus nog steeds een project voor de liefhebbers. Het betreft haar kamermuziekopnamen met onder meer Jean Antonietti. Op cd bij het Japanse EMI verschenen onlangs weer haar complete concertopnamen, ook op Lexington en Testament verschenen enkele vioolconcerten. De Holland Festival opname met Klemperer staat op Archiphon. Het is aan de luisteraar te oordelen of we werkelijk te maken hebben met een miskende grootheid of dat zuiver commerciële belangen een rol gespeeld hebben om haar platen weer uit te geven.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links