Opera en operette

Triomf voor het bel canto

 

© Paul Korenhof, mei 2022

 

Donizetti: Anna Bolena
Adrian Sâmpetrean (Enrico VIII), Marina Rebeka (Anna Bolena), Raffaella Lupinacci (Giovanna Seymour), Ismael Jordi (Lord Riccardo Percy), Frederik Bergman (Lord Rochefort), Cecilia Molinari (Smeton), Ian Castro (Signor Hervey)
Koor van De Nationale Opera
Nederlands Kamerorkest
Dirigent: Enrique Mazzola
Regie: Jetske Mijnssen
Decor: Ben Baur
Kostuums: Klaus Bruns
Choreografie Lillian Stillwell
Amsterdam, 10 mei 2022
www.operaballet.nl

De slotscène van Anna Bolena, vooral bekend door een befaamde opname met Maria Callas, bleek in de regie van Jetske Mijnssen en de vertolking van Marina Rebeka scenisch en muzikaal een ware voltreffer. Op een leeg toneel zien we de verstoten titelheldin in afwachting van haar executie. Zij is bevangen door hallucinaties en in de regie van Mijnssen zijn ook alle overige personages gereduceerd tot stemmen in haar verbeelding. Alleen de feestelijke geluiden rond het volgende huwelijk van Hendrik VIII worden even gevisualiseerd als navrant contrapunt.

Marina Rebeka (Anna) met op de achtergrond Adrian Sâmpetrean (Enrico) en Raffaella Lupinacci (Giovanna Seymour)
Foto © Ben van Duin/DNO*

De muzikale opbouw is een hoofdstuk apart. Het van wanhoop doortrokken recitatief dat voorafgaat aan van Donizetti's mooiste aria's wordt door dirigent Enrique Mazzola en het Nederlands Kamerorkest ingeleid met omfloerste strijkers en de aria zelf door een althobo die voor de ongelukkige koningin de hemeldeur lijkt te openen. Aangrijpend is de combinatie van smart en berusting die doorklinkt in 'Al dolce guidami', ontroerend haar smeekbede om rust in 'Cielo, a miei lunghi spasimi' (de melodie van 'Home! Sweet Home') en verzengend haar aanklacht tegen het nieuwe bruidspaar in de afsluitende cabaletta 'Coppia iniqua'.

Na een slotnoot die staat als een huis volgt dan de ontlading: een bij de première helaas niet bomvol Muziektheater barst los in een ovatie zoals we die kennen van een matinee in het Concertgebouw, maar met een volume alsof er twee zalen vol publiek aanwezig zijn. Na drie decennia waarin het bel canto nauwelijks aan bod kwam, beleeft Amsterdam een echt Italiaans operafestijn van de eerste orde. Deze Anna Bolena is bepaald geen 'one-woman show' rond een egotrippende primadonna!

Spectaculair
Na een soms wat aarzelend begin groeide de première afgelopen dinsdag uit tot spectaculair ensemblewerk dat alleen al daardoor bewijst dat het bel canto wel degelijk muziektheater op hoog niveau kan opleveren. Het werd een triomf, voor Rebeka en de overige solisten, voor de inzet en het uiterst sterke aandeel van het Nederlands Kamerorkest, voor Mazzola en Mijnssen, en natuurlijk voor DNO. Het werd echter vooral een triomf voor het bel canto, drie decennia afgedaan als tweederangs muziektheater dat zelfs (ik denk met afgrijzen terug aan Norma en I puritani) met elitair, semi-intellectualistisch snobisme belachelijk werd gemaakt.

Adrian Sâmpetrean (Enrico) en Marina Rebeka (Anna)
Foto © Ben van Duin/DNO*

Een gevolg van de afgelopen periode is echter wel dat behalve de waardering ook de kennis van het bel canto is afgenomen en in de aanloop naar deze Anna Bolena was in de pers het onbegrip merkbaar. Het leek of zelfs sommige Nederlandse 'operadeskundigen' niet verder kwamen dan de vertaling van de woorden 'bel canto' als 'mooie zang'. Inderdaad vormde mooi zingen de basis, zowel in de opera seria van de 18de eeuw als in de romantische 19de-eeuwse opvolger.

Wie echter meent dat 'mooi zingen' ook de essentie is van de stijlperiode die met 'bel canto' wordt aangeduid, slaat de plank grandioos mis. In het echte bel canto staat niet de zang op de eerste plaats, maar de emotionele expressie die louter op basis van zangtechnische perfectie moet worden overgebracht, zonder toename van vibrato of tremolo, en zonder emotionele of 'dramatische' accentuering, zoals in de muziek uit de tweede helft van de 19de eeuw. En 'veristische' effecten als in de zang verwerkt gesnik, gezucht of gelach zijn uit den boze. Meer dan een stijl van zingen is bel canto een wijze van interpreteren, een mentaliteit van waaruit de muziek benaderd moet worden.

Gouden greep
Essentieel voor een belcanto-opera is daarom een dirigent (of een combinatie van dirigent en regisseur) die zich concentreert op zowel de betekenis van tekst en muziek als de emotie daarachter. Evenals de liederen van Schubert is het 19de-eeuwse bel canto een muzikale equivalent van de opkomende psychologische roman en kern van het drama is niet de handeling, maar het karakter en het gevoelsleven van de hoofdpersonen. Op dat punt heeft DNO met Enrique Mazzola en Jetske Mijnssen een gouden greep gedaan. Meer nog dan uit de verhelderende woorden van beiden in het programmaboek blijkt dat uit de voorstelling die afgelopen dinsdag in première ging.

Marina Rebeka (Anna) en Adrian Sâmpetrean (Enrico)
Foto © Ben van Duin/DNO*

Na een korte pantomime tijdens de ouverture die de tragiek en de eenzaamheid van de titelheldin schilderde, blijkt al meteen uit een recitatief van Giovanna Seymour na het openingskoor, hoe groot de rol van de emoties in deze opera gaat worden. Met weinig traditioneel geconstrueerde aria's en ensembles volgt drie uur lang het ene emotionele conflict op het andere tot uiteindelijk een moegestreden Anna Bolena gelaten het schavot tegemoet gaat. Enkele minder logische details (o.a. een bijna levensgrote pop in plaats van een medaillon als 'bewijs' van ontrouw) vallen in het niet bij de spankracht van de voorstelling als geheel.

Sombere kleuren
In een strak, sober decor van Ben Baur zijn voorbijschuivende deuren en muren een breed, ondiep toneel (prima akoestische steun voor de stemmen!) symbolisch voor de kilte en de onpersoonlijke sfeer waarin het drama zich afspeelt. Fraai gekostumeerde personages van Klaus Bruns ontmoeten elkaar in scènes waarin afwisselend liefde en haat, afstoting en aantrekking, huichelarij en opportunisme de sfeer bepalen.

De personages worden daarbij met minimale middelen getekend, zodat de echte informatie omtrent karakter en emoties geheel aan de zang wordt overgelaten. Dat ook in de kostuums de sombere kleuren overheersten, paste bij de sfeer van van Mijnssen's enscenering, maar wel had ik Hendrik VIII zowel in zijn kostumering als in stemtimbre iets meer de uitstraling van een vorst toegewenst. De bas Adrian Sâmpetrean is een zanger van klasse, maar mist zowel de allure als het bronstige legato voor Donizetti's Blauwbaard.

Adrian Sâmpetrean (Enrico) en Raffaella Lupinacci (Giovanna Seymour)
Foto © Ben van Duin/DNO*

Ondanks een paar verdiaanse accenten (vooral enkele tutti-akkoorden kwamen naar verhouding te sterk over) inspireerde Mazzola zijn musici tot een perfect samengaan met de solisten. Introducties en de begeleiding van geladen recitatieven verhoogden de spanning terwijl de ondersteuning van lyrische cantilenen in hoge mate bijdroeg aan de sfeer. Exemplarisch was de plaatsing van de althobo tijdens 'Al dolce guidami', staande onder de toneelrand en zo dicht mogelijk bij de zangeres daarboven. Zang en begeleiding groeiden hier uit tot een volmaakte eenheid!

Donizetti's koren zijn dramatisch minder sterk, maar voor de muzikale kleuring zijn zij onontbeerlijk en het strak geregisseerde DNO-koor droeg opmerkelijk aan de sfeer bij. Een compliment verdient het feit dat de homogene klank daarbij nooit te lijden had onder de vaak noodgedwongen plaatsing in de breedte.

Marina Rebeka (Anna)
Foto © Ben van Duin/DNO*

Intensiteit
Maar uiteindelijk draaide de voorstelling toch om de solisten met in het middelpunt Marina Rebeka als een gekwelde maar onwankelbare Anna Bolena. Haar stralende timbre, een grote virtuositeit, fraai afgewerkte vocale lijnen en een door dramatiek bepaalde kleuring verleenden haar zang een adembenemende intensiteit. Van meet af aan voelde zij haar ondergang naderbij komen en zij liet het publiek met gekromde tenen toekijken hoe juist degenen die haar een warm hart toedroegen, onbedoeld aan haar val bijdroegen. Het maakte de aangrijpende slotscène extra navrant.

Voor de mezzosopraan Raffaella Lupinacci was het bij voorbaat moeilijk zich daar als geloofwaardige rivale tegenover te plaatsen. Na een weinig overtuigende opening herstelde zij zich echter snel en haar duet met Anna in het tweede bedrijf, in lengte en dramatische kracht vergelijkbaar met de duetten uit Norma, werd met de slotscène een van de hoogtepunten van de voorstelling. (Het applaus daarna was ook het moment waarop een publiek dat zich in het eerste bedrijf langzaam leek op te warmen, uitbarstte in een 'opendoekje' zoals we dat in Amsterdam in lang niet meer gehoord hebben.)

Marina Rebeka (Anna) en Raffaella Lupinacci (Giovanna Seymour)
Foto © Ben van Duin/DNO*

Lord Riccardo Percy, de vroegere geliefde van Anna Bolena, was toevertrouwd aan Ismael Jordi, leerling van Alfredo Kraus en een typische 'tenore lirico' met de bijbehorende slanke hoogte. In het eerste bedrijf leek hij vocaal niet helemaal in zijn element, maar daarin kwam verandering in een zelfverzekerd en met aanmerkelijk meer kleuren gezongen tweede bedrijf, alsof hij zich daar opeens veel beter thuis voelde in de tessitura. In de relatief kleine maar met gloed vertolkte rol van de page Smeton wist de mezzosopraan Cecilia Molinari het puliek eveneens voor zich in te nemen. Dat de door Frederik Bergman solide gezongen Lord Rochefort minder goed uit de verf kwam, was vooral te wijten aan de ondergeschikte rol die librettist Felice Romani hem had toebedeeld.

Elisabeth I
Een personage dat geen noot zingt maar toch niet onvermeld mag blijven, is het kleine meisje dat zal uitgroeien tot Elisabeth I. Of de door Hendrik VIII voor haar getoonde affectie historisch juist is, doet niet ter zake, Opmerkelijk is wel dat de regie haar af en toe ook een rol in het drama geeft, onder meer in de finale van het eerste bedrijf waar zij actief meewerkt aan de door haar vader bevolen arrestaties en de daarop volgende onthoofdingen. Een verwijzing naar de rol die zij als volwassen vrouw in de twee volgende Tudor-opera's zal gaan spelen?

_____________
*) De hierboven afgedrukte foto's zijn niet echt representatief. Het is beslist niet nodig een nachtkijker mee te nemen.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links