DVD-recensie

Mariss Jansons dirigeert Poesjkin

 

© Paul Korenhof, april 2012

 

 

Tsjaikovski: Jevgeni Onegin

Krassimira Stoyanova (Tatjana), Elena Maximova (Olga), Olga Sanova (Mme Larina), Nina Romanova (Filipjevna), Andrej Dunaev (Lenski), Bo Skovhus (Onegin), Mikhail Petrenko (Vorst Gremin), Guy de Mey (M. Triquet). Koor van De Nederlandse Opera, Koninklijk Concertgebouworkest
Dirigent: Mariss Jansons
Regie: Stefan Herheim

Opus Arte OA 1067 D

Opname: Amsterdam, juni 2011

 


Bij de première van de nieuwe productie van Jevgeni Onegin die De Nederlandse Opera tijdens het Holland Festival 2011 presenteerde, betrad dirigent Mariss Jansons onopvallend de orkestbak terwijl de laatste toeschouwers de zaal nog binnendruppelden. Later ging dat anders en kreeg Jansons wel al vooraf applaus, maar ondertussen toonde het open toneel de lobby van een luxueus vijfsterrenhotel waar gasten in avondkleding uit liften binnenstromen.
Als dan plots uit luidsprekers de polonaise uit het laatste bedrijf opklinkt als feestelijke achtergrondmuziek, zien we ook Onegin uit de lift komen, stuurs en zonder belangstelling voor zijn omgeving, tot zijn aandacht getrokken wordt door een vrouw in een rode avondjurk, die aan de arm van haar echtgenoot de hal betreedt. Hij schrikt, evenals de vrouw (Tatjana) en dan verandert de belichting. De wanden van een grote glazen doos midden op het toneel schuiven opzij, Mariss Jansons heft zijn stokje en de opera zelf begint als een flashback, waarin Onegin zich zijn eerste ontmoeting met Tatjana begint te herinneren.

Zo'n benadering levert natuurlijk soms gewrongen situaties op, maar daarvan ligt regisseur Stefan Herheim kennelijk niet wakker. Evenals in zijn absoluut fascinerende productie van Parsifal in Bayreuth, die dit jaar gelukkig eveneens vastgelegd gaat worden, smeert Herheim het verhaal uit over meer dan een eeuw, waarbij hij de voorstelling maakt tot zijn eigen commentaar op de historische ontwikkelingen.
Vanuit het heden gaat hij voor de scènes ten huize van Madame Larina terug naar de tijd van Poesjkin en vandaaruit toont hij het verhaal aan de hand van de politieke veranderingen die Rusland sindsdien doormaakte, waarbij zijn aandacht voor Poesjkin's - en Tsjaikovski's - personages een ondergeschikte rol speelt. Zelfs gebruikt hij het optreden tijdens Tatjana's verjaardagsfeest van de conservatieve (bij hem zelfs reactionaire) Monsieur Triquet voor een nog grotere duik in de tijd. Hier gaat hij zelfs als in nog even terug naar het 18de-eeuwse Parijs, de tijd van de oude gravin in Pikovaja Dama, eveneens een opera van Tsjaikovski naar een verhaal van Poesjkin, maar voor Rusland ook de tijd van Katherina de Grote.

Anders dan in zijn Bayreuther Parsifal levert Herheim's geschiedenisles hier geen dramatisch coherente voorstelling op, zeker niet in de koorscènes. Ondanks de schildering van een idyllisch landleven in de eerste twee taferelen, de burgerlijke uitbundigheid van het derde tafereel en het society-feest in het laatste bedrijf zijn tekst en partituur van Jevgeni Onegin te geconcentreerd op afzonderlijke personages en hun individuele emoties om het stuk te gebruiken voor een ontdekkingsreis door de Russische geschiedenis.
De ouderwetse pruik van Monsieur Triquet is nog wel een vermakelijk detail, maar de aanwezigheid van een Russische beer - altijd wat knullig, zo'n figurant in een dierevel - werkt alleen maar lachwekkend en als even daarna een afdeling van het Rode Leger binnenmarcheert om Lenski te steunen in zijn ruzie met de 'aristocratische' Onegin, is dat niet alleen te veel van het goede, het is ook volstrekt onlogisch. Het Rode Leger, zeker in de de jaren kort na 1917, zou Onegin zonder pardon hebben 'afgeknald' en niet hebben toegelaten dat een van hen straffeloos zou worden gedood, zeker niet door een vertegenwoordiger van het kapitalisme.

Nog sterker werkt de aanpak van Herheim door in het laatste bedrijf, waar hij uitpakt met een optocht van Russische historische figuren en personages, van Boris Godoenov en de astronaut Joeri Gagarin, om slechts twee uitersten te noemen, tot atleten, soldaten, gezonde boeren, struise arbeidersvrouwen en andere iconen die we zo goed kennen van posters en postzegels uit de hoogtijdagen van het communisme. Jammer alleen dat tijdens de voorstelling in Het Muziektheater de door Mikhail Petrenko uitstekend gezongen aria van Vorst Gremin vrijwel geheel overspoelde, een effect dat door de cameravoering bij het bekijken van de dvd gelukkig minder sterk is.

Ondertussen zijn we, zeker dankzij de intiemere werking van de dvd, getuige van de tragedie van Tatjana, een aangrijpende vertolking van Krassimira Stoyanova, een van de interessantste sopranen van dit moment en een zangeres voor wie tekst en muziek oneindig veel belangrijker lijken dan moderne glamour. Tijdens het pachterskoortje verschuift ook ons perspectief van Onegin naar Tatjana en zien we haar dermate geobsedeerd raken door 'de buurman' dat hij constant op haar netvlies blijft. In de suggestie daarvan weet Herheim enkele sterke momenten op te roepen, in het bijzonder tijdens de briefscène, waarin de fantasie van Tatjana het object van haar dweepzucht laat materialiseren tot een fysiek aanwezig personage.

Een goede vondst - zij het niet in overeenstemming met Poesjkin - is dat de fascinatie van Tatjana voor Onegin in zekere mate gedeeld wordt door haar zuster Olga, een goede rol van Elena Maximova, zij het zonder de flirterige lichtvoetigheid die het verloop van de gebeurtenissen zo navrant maakt. Ook Lenski krijgt hier meer donkere ondertonen dan meestal het geval is en wordt door Andrej Dunaev in een mengeling van lyriek en dramatiek omgevormd tot een opgewonden standje met een bij deze productie passend politiek fanatisme.
Vanaf de duelscène verschuift de aandacht weer helemaal naar Onegin, eerst in zijn desillusies over zijn vriendschap met een Lenski die hij goed dacht te kennen, en later in zijn wanhopige liefde voor een vrouw die hij door zijn eigen geborneerde instelling te laat leerde kennen. Zo'n karakterisering past Bo Skovhus als een handschoen, maar ten tijde van de opname bezat zijn stem helaas niet meer de frisheid en de naar het decadente neigende verfijning die past bij zowel Poesjkin's playboy als de elegante man van de wereld die we ontmoeten in de muziek van Tsjaikovski.

Hoe fascinerend het toneelgebeuren soms ook is, de spil van de voorstelling blijft toch de muziek die hier glorieus uit de orkestbak opklinkt. Niet alleen komen Mariss Jansons en het KCO tot een zinderende en gedetailleerde verklanking die mij deed terugdenken aan de verrassing van vele jaren geleden, toen een nog vrijwel onbekende Jansons met het Philharmonisch Orkest van Oslo een Tsjaikovski-cyclus op de cd zette die even alle andere overbodig leek te maken. Jansons en Tsjaikovski vormen op zich al een ideale combinatie, met het KCO erbij worden de muzikale toppen bereikt, maar hier horen we nog iets meer. Jansons mag dan niet zoveel opera's meer dirigeren, zijn liefde voor het theater en zijn gevoel voor drama zijn algemeen bekend en het is adembenemend te horen hoe hij daaraan muzikaal uiting geeft. In deze Jevgeni Onegin toont hij zijn gerijpte inzichten in een lezing van de partituur waarin hij aangrijpende effecten weet te bereiken met de onderliggende, donkere kleuren van Tsjaikovski, bijvoorbeeld op de momenten waarop hij alten en celli als een sprei over de violen heen lijkt te trekken. Het is alsof Jansons in deze opvallend 'onromantische' Jevgeni Onegin Poesjkins dramatiek heel bewust de centrale plaats in het orkest geeft.

Over de presentatie kan ik kort zijn. Basis voor de uitgave was natuurlijk de tv-uitzending van 23 juni 2011, waaraan achteraf vanzelfsprekend nog een beetje gesleuteld is. Zo was het opkomstapplaus voor Jansons indertijd niet te zien en ik vraag me ook af of dat authentiek is, of dat het speciaal voor de dvd is toegevoegd. Op beeld en geluid van deze ntr-opname is absoluut niets aan te merken, hoewel ik daaraan moet toevoegen dat ik helaas niet de beschikking had over de Blu-rayversie en gezien de prestaties van het KCO ben ik daar wel nieuwsgierig naar. Vermelding verdient de toevoeging van de indertijd eveneens uitgezonden ntr-documentaire, waarin Jansons zich opvallend op de vlakte houdt als hem naar zijn mening over regie en regisseur gevraagd wordt. Verder is de dvd voorzien van de mogelijkheid tot Nederlandse ondertiteling.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links