DVD-recensie

Birtwistle: The Minotaur

Voorbeeldig theater

 

© Paul Korenhof, december 2009

 

 

Birtwistle: The Minotaur
John Tomlinson (The Minotaur), Christine Rice (Ariadne), Johan Reuter (Theseus), Andrew Watts (Snake Priestess), Philip Langridge (Hiereus), Amanda Echalaz (Ker), Rebecca Bottone, Pumeza Matshikiza, Wendy Dawn Thompson, Christopher Ainsley, Tim Mead (The Innocents), The Royal Opera Chorus, Orchestra of the Royal Opera House Covent Garden
Dirigent: Antonio Pappano
Regie: Stephen Langridge 
Toneelbeeld: Alison Chitty 

Opus Arte OA 1000 D (2 dvd's)

Opname: april 2008


In een tijd waarin de hele wereld van theater en literatuur geobsedeerd lijkt door alles wat maar naar realiteit zweemt ('reality' heet dat opeens in goed Nederlands...), is het een ware verademing als een operacomponist zijn toevlucht neemt tot de mythe. Een voorbeeld daarvan is de Britse componist Harrison Birtwistle (1934), die na Punch and Judy (1968), The Mask of Orpheus (1973-84), Gawain (1991) and The Second Mrs Kong (1994) met The Minotaur (2008) zijn vijfde grote opera presenteerde (we kennen ook nog wat 'kleiner' theaterwerk van zijn hand). Hoewel het voor Glyndebourne geschreven The Second Mrs Kong een band met de realiteit van de 20ste eeuw suggereert, heeft ook dit werk door onder meer zijn parallellen met het door Birtwistle ook in andere composities geëxploreerde Orpheus-thema puur mythische proporties gekregen. In The Minotaur trekt hij deze lijn door en afgezien van de muzikale kwaliteiten zijn het juist deze mythische proporties die het werk van Birtwistle in duurzaamheid weleens boven dat van menige tijdgenoten zouden kunnen verheffen.

Ook voor The Minotaur, waarvan de première op 15 april 2008 in Covent Garden plaats vond, werd het tekstboek geschreven door David Harsent, sinds The Mask of Orpheus Birtwistle's vaste librettist. Het biedt een fascinerende visie op het Ariadne-gegeven en meer dan door de mythische minotaurus uit de titel wordt het drama beheerst door de tegenstrijdige gevoelens waaraan zij onderwerpen is. De minotaurus zelf (een waarlijk grootse rol van de bas John Tomlinson) heeft in feite maar drie belangrijke scènes: twee dromscènes, één in iedere akte, waarin hij visioenen heeft van respectievelijk zijn halfzuster Ariadne en een onbekende man die een dreiging voor hem vormt, en het gevecht met Theseus dat hem het leven zal kosten.

Centraal in de twee parallel opgebouwde bedrijven, eindigend met de dood van respectievelijk Atheense jongelingen ('The Innocents') en de minotaurus, staat Ariadne, gevangen in haar Kretenzische wereld zoals de minotaurus dat is in het labyrint. Beiden worden 'bevrijd' door Theseus, die op zijn beurt in beide situaties min of meer het werktuig is van Ariadne, terwijl zij op haar beurt tot haar handelingen wordt aangezet door het orakel. Dat het ook voor Ariadne slecht afloopt, weten we allemaal en dat gegeven is door meerdere componisten al tot opera verwerkt. Harsent en Birtwistle concentreren zich op de voorgeschiedenis en vooral op de twijfels en de angsten van Ariadne, in deze uitvoering gezongen door de sopraan Christine Rice. Zij is prachtig in haar lyriek en aangrijpender naarmate haar tegenstrijdige gevoelens meer bezit van haar nemen, maar het meest ben ik onder de indruk van het schijnbare gemak waarmee zij haar lastige partij technisch weet te realiseren.

Aanvankelijk - en ik denk dan vooral aan Punch and Judy, maar ook nog aan The Mask of Orpheus - kwam de muziek van Birtwistle als 'te academisch' op mij over. Naarmate zijn benadering van de mythe menselijker wordt en zeker ook naarmate hij meer theatrale ervaring krijgt, wordt zijn muziek toegankelijker en meer geladen met emoties. Dat trof mij vooral toen ik vorig jaar halverwege de eerste akte terechtkwam in de tv-uitzending van The Minotaur. Totaal onvoorbereid op wat mij te wachten stond werd ik meteen gegrepen door de driedimensionale menselijkheid van de minotaurus, een ervaring die zeker niet alleen te danken was aan de doorleefde vertolking van John Tomlinson. Onder zijn handen krijgt de tragiek van de minotaurus, half beest half mens, bijna bovenmenselijke proporties die nog versterkt worden door het prachtige masker dat Alison Chitty voor hem ontworpen heeft. Niet alleen is dit heel suggestief van vorm, maar de grofmazige structuur maakt het ook symbolisch voor de manier waarop dit mythische wezen in zijn angstaanjagende uiterlijk gevangen zit.

De gevoelens van Ariadne, die in de partituur gedubbeld wordt door een intrigerende altsaxofoon, de tragiek van de onschuldig geofferde Innocents en de gruwelijkheid van beide finales waarin de Keres als ware godinnen van dood en verderf zich bloeddorstig op hun nog stuiptrekkende slachtoffers storten, zijn door Birtwistle vertaald in muzikale dimensies die eigenlijk alleen maar heel traditioneel omschreven kunnen worden als 'grote opera'. Hier wordt theater weer een afspiegeling van de werkelijkheid die ons leert hoe wij met die werkelijkheid moeten omgaan, en dat is toch iets anders dan het navertellen van een werkelijkheid die in feite met de dag verder van ons af komt te staan.

De theatrale vormgeving door dirigent Antonio Pappano, regisseur Stephen Langridge (zoon van de tenor Philip Langridge die we hier horen als de orakelpriester Hiereus) en ontwerpster Alison Chitty bezit een muzikale en visuele kracht die het bijna onmogelijk maakt het stuk op zijn eigen kwaliteiten te beoordelen. Zo hoort het in feite ook. Voor iedere opera slaat het uur van de waarheid bij de uitvoering en menig werk waarvan de partituur op het eerste gezicht niet altijd even sterk is, blijkt in het theater opeens een onverwachte meeslepende of suggestieve kracht te hebben. Niet dat ik zwakke momenten in tekst of muziek ontdekt heb, maar een feit is zeker dat de productie in hoge mate heeft bijgedragen aan het onmiddellijke succes van The Minotaur.

ROH's chefdirigent Antonio Pappano dirigeert Birtwistle's muziek met grote ritmische precisie en een sterke nadruk op doorzichtigheid. Zijn bijna spreekwoordelijke aandacht voor de solisten maakt hier dat ik zelden zangers met zoveel zelfvertrouwen en daardoor met zoveel trefzekerheid in een eigentijdse opera aan het werk heb gezien. Ook op dit punt is de componist overigens gegroeid, maar het dient gezegd dat Britse componisten over het algemeen meer gevoel voor vocale lijnen lijken te hebben dan veel van hun continentale collegae.

De uitgave is voorbeeldig en dat geldt al meteen bij de opening de suggestieve vermenging van toneelbeelden met projecties zonder dat de theatrale sfeer eronder te lijden had. Extra lof verdienen de cameravoering en de vertaling van het spel van licht en donker in de belichting van Paul Pyant naar het beeldscherm. In de stereoversie verdient de ruimtelijke werking van het orkest de grootste lof, maar het kleurrijke en indringende karakter van de muziek komt nog beter tot zijn recht bij een goede 5.1-weergave. Erg prettig vind ik bovendien dat steeds meer wordt nagedacht over de plaats van de 'ondertiteling', al is het een beetje storend dat nergens een vertaling wordt geboden van de Griekse teksten van het koor.

Een schoonheidsfoutje in het dvd-boekje is het ontbreken van een samenvatting, maar hiervoor verwijs ik graag door naar de site van Boosey & Hawkes (klik hier) en op een van de dvd's staat natuurlijk een geïllustreerde (gesproken) synopsis. Daar vinden we ook de documentaire Myth is Universal, waarin enkele sleutelfiguren uit deze productie aan het woord komen; vreemd genoeg moest ik hier het geluidsvolume aanzienlijk opdraaien, niet alleen in verhouding tot de opera zelf, maar ook na het beluisteren van de synopsis.

In de toelichtingen van componist, librettist, regisseur en hoofdrolspeelster horen we ook een uitspraak van Stephen Langridge die menige hedendaagse regisseur zich ter harte mag nemen: "In deze productie hebben we geprobeerd om heel duidelijk het verhaal te vertellen, om de karakters hun eigen psychologische realiteit te geven en om ervoor te zorgen dat het stuk zelf ruimte krijgt om tot leven te komen en door te werken op de verbeelding van de toeschouwers [...]."


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links