Column

Paasoverdenking

 

© Maarten Brandt, april 2015

 

Voor mij is de paastijd en de onmiddellijk daaraan voorafgaande lijdensperiode niet zozeer een liturgisch als wel een mythisch fenomeen. Iets dat zowel verwijst naar wat in de natuur gebeurt als ook in ons innerlijk.

Wat is een mythe? De uitkristallisatie in taal - en soms in beeld - van onze collectieve droom. Een droom die stoelt op de ervaringen zoals die liggen opgeslagen in wat de grote psycholoog en filosoof Carl Gustav Jung het onderbewuste heeft genoemd. Het domein waarin chaos heerst maar dat naar orde streeft. Het domein ook waarin, om met Jung te spreken, energieën liggen opgesloten die, overdrachtelijk gesproken, qua kracht met die van meerdere waterstofbommen vergelijkbaar zijn. Energieën die ons dus geheel kunnen vernietigen, maar ook kunnen bevrijden. En, wat het meest belangrijk is, die tenslotte kunnen leiden tot wat Jung treffend het proces van individuatie heeft genoemd. Hieronder wordt het opgaan van ons dagelijkse en door het hier en nu bepaalde ik in het Zelf verstaan. Het Zelf, onze transpersoonlijke dan wel immateriële of Goddelijke kern. Alle mythen gaan over hetzelfde thema. Namelijk over de zoektocht van chaos naar orde, van scheiding naar hereniging, van verlangen naar vervulling. In ònze dromen spelen dezelfde thema's een rol, zij het 'georkestreerd' door onze persoonlijke ervaringen. Die dromen verbeelden als het ware onze persoonlijke mythe en zijn de onver-vreemdbaar eigen variaties op de collectieve mythe. Immers ons persoonlijk onderbewuste wortelt in het collectief onderbewuste. In alle grote kunstwerken draait het om belichamingen van aspecten van die collectieve mythe. Die stellen ons daarom in staat ons daarmee te vereenzelvigen, wat vervolgens weer kan leiden tot een diepere bewustwording van de problemen van het eigen innerlijk in relatie tot die van het geheel die om een oplossing vragen. Dit betekent dat de verhalen uit de Bijbel, inclusief het lijden van Christus, niet gaan over toen, maar over nu, over ons, dus over jullie en mij. Over onze existentie in de meest omvattende zin des woords.

 

Voorbeeld 1 Berg:
slot uit Wozzeck

In dat lijdensverhaal zijn drie stadia te onderkennen, de vernietiging, de loutering (bezinning) en de opstanding. Stadia die niet zijn voorbehouden aan het christendom, maar die universeel zijn en men dus in verschillende vormen, tegenkomt. Een indrukwekkend voorbeeld van het eerste stadium treffen we bij voorbeeld in het muziekdrama Wozzeck van Alban Berg aan, waarin de titelheld vlak voor het slot van de opera verdrinkt nadat hij in vertwijfeling zijn vrouw heeft vermoord. Alleen zijn kinderen blijven over. De opera eindig met een hartverscheurend tussenspel, gevolgd door de eigenlijke en zeer korte slotscène, waarbij enkele van de kinderen het lijk van de moeder van het zoontje van Wozzeck bij de vijver ontdekken, maar het bewuste kind ongehinderd door deze informatie met zijn hobbelpaard blijft doorspelen.

Hierbij dat prachtige, maar handenwringend tragische tussenspel, waarin de nasleep van dood en vernietiging schitterend is verklankt en waarom die daarop door zijn koelheid ontnuchterend werkende slotscène des te huiveringwekkender overkomt. |


Voor de illustratie van het tweede stadium heb ik het arioso voor bas-solo uit het Tweede deel van Bachs Matthäus-Passion gekozen: "Am abend da es kühle war", voor mij een van de hoogtepunten uit dit werk. Hierin wordt teruggeblikt op de dood van Jezus en wat voor betekenis dit heeft. Vandaar dat ik de tekst aan jullie heb uitgereikt. Hierin wordt een intrigerend verband gelegd tussen het Oude en het Nieuwe Testament, in het bijzonder tussen de Oudtestamentische Adam en de Nieuwtestamentische Jezus, terwijl tevens wordt verwezen naar de Zondvloed. Een aantal trefwoorden van dit arioso zal ik nu langslopen. Het eerste is de avond die in de Joodse religieuze belevingswereld niet als het einde maar integendeel, juist als het begin van de nieuwe dag wordt gezien, niet alleen een letterlijke dag van 24 uur, maar eerder in termen van een periode van nieuwe mogelijkheden en oplossingen voor oude problemen.

 

Voorbeeld 2 Bach:
"Am Abend da es kühle war"
(Matthäus-Passion)

Het gedicht schildert als het ware hoe in de koelte van de avond het slijk der aarde neervalt, waardoor ruimte kan ontstaan voor het nieuwe, onvoorziene en spirituele. De koele tuin is tegelijkertijd een poëtische verbeelding van de Hof van Eden uit het Oude Testament, waar Adam eens was gevallen ("Am Abend ward Adams Fallen offenbar" zegt de tekst) doordat Eva van de verboden vrucht van de Boom der kennis van Goed en Kwaad had gegeten, met als gevolg het ontstaan van de dualiteit van goed en kwaad, leven en dood, vreugde en verdriet. De vredesduif met de olijftak heeft betrekking op de Oudtestamentische Noach aan wie God heeft beloofd de mensheid voortaan niet meer voor haar zonden te straffen. Immers Zijn verbond daarmee is door de (hier overigens niet genoemde) regenboog die Hij in de wolken heeft geplaatst, hernieuwd. De olijftak is ook op te vatten als een voorbode van de triomf van de geest over de stof: olijftak dan wel laurierkrans staan alom bekend als tekens van, al dan niet spirituele, overwinning. De vrede is tot stand gebracht door de voltooiing van de kruisgang van de Christusfiguur. Mystiek opgevat verwijst dit naar de mens, die - gevierendeeld als hij was door de uitersten van geest en stof (dus inderdaad, zij het spreekwoordelijk: gekruisigd) - zich heeft overgegeven door zijn verleden los te laten. Dit met als gevolg dat hij is bevrijd uit de ketenen van ruimte en tijd. Hierin ligt impliciet de belofte van de vernieuwing van het verbond tussen de mens en zijn Schepper opgesloten, een van de belangrijke grondgedachtes van het Paasfeest. Dit is ook de spirituele betekenis van de 'opstanding'. 'Opstanding' in de zin van geestelijke verlichting en vernieuwing. Denken jullie in dit verband maar aan het alchemistische beeld van de mythische vogel Fenix (Phoenix) die uit de as van zijn eigen verbranding opstijgt om de zon, symbool van de goddelijke oorsprong, tegemoet te vliegen. Volgens deze opvatting herinnert Jezus (Christus) ons aan ons eigen en diepste innerlijk, wat de dichter omschrijft als het 'Köstlich's Angedenken'. Dat is ons eigen, maar vaak door de dagelijkse troebelen zo moeilijk bereikbare, hart, het ware heiligdom, het Zelf geschreven met een kapitale letter. Het Zelf dat door de alchemisten wordt verzinnebeeld door de zogenaamde 'Steen der Wijzen' , de 'Lapis' die het eeuwige leven kan schenken. Iets wat trouwens ook van Christus wordt beweerd. En niet voor niets is daarom binnen tal van mystieke tradities van een symbolische gelijkschakeling van deze 'Lapis' of Steen en Christus sprake. Een steen die ook wel als een Kubiek wordt voorgesteld die, zo gauw men die uitklapt, een kruis doet ontstaan.

 

Voorbeeld 3 Messiaen:
"Demeurer dans l'amour"

En dan het derde stadium: die van de opstanding zelf. Waarin? In de Liefde geschreven met een kapitale letter, de onbaatzuchtige en alles en iedereen omvattende Liefde, zoals die op onvergetelijke wijze is getoonzet door de twintigste-eeuwse Franse grootmeester Olivier Messiaen. En wel in zijn grootse en avondvullende orkestwerk "Weerschijningen van het Hiernamaals" (Éclairs sur l'Au-dela). Met een fragment hieruit, waarin alleen - zij het een veelkoppig bezet - strijkorkest is te horen, wil ik mijn Paasoverdenking afsluiten.

 

 

 


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links