Column

De affaire Gatti (3) ... In de wandelgangen

 

© Aart van der Wal, februari 2019

 

Ik schreef het onlangs al: ‘wordt vervolgd'. Ditmaal (15 februari) was het de Volkskrant die met een groot artikel kwam over voornamelijk het ongenoegen onder een aantal orkestleden over het ontslag van chefdirigent Daniele Gatti. De gevonden rode draad door het verhaal: dat het bestuur van het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) er beter aan had gedaan om eerst een onafhankelijk onderzoek te laten doen en pas op grond daarvan te besluiten de overeenkomst met Gatti wel of niet op te zeggen. Dat zou althans Wiet Pot, de bestuursvoorzitter, tijdens een besloten bijeenkomst met het personeel op 30 januari jongstleden hebben gezegd. Het klinkt als spijt achteraf. Het was immers Pot (ex-bankier en ex-beurshandelaar, met rond een miljard in kas en daardoor nummer 27 in de bekende Quote 500) die samen met orkestdirecteur Jan Raes hartje zomer naar het Italiaanse Siena was gereisd om daar met Gatti de verdere afwikkeling rond zijn vertrek te bespreken. Kort daarop, op 2 augustus 2018, volgde de officiële bekendmaking van het aanstaande, gedwongen vertrek van Gatti als chefdirigent van het KCO. De inkt van zijn verlengingscontract was nog maar nauwelijks opgedroogd, maar ‘er was teveel gebeurd'. Grensoverschrijdend, seksueel getint gedrag had de gepassioneerde Italiaan de das omgedaan, zo luidde het. Nee, er was geen rechter aan te pas gekomen en wat zich precies had afgespeeld was slechts eena aantal ingewijden bekend. Wie de 'slachtoffers' zijn weten we niet, zoals we ook niet weten hoeveel orkestleden zich - na door Raes in een mail daartoe te zijn uitgenodigd - over Gatti hebben beklaagd en om welke beschuldigingen het precies is gegaan. Sterker nog: ook Raes weet het niet precies, zoals hij onlangs tijdens een interview in het tv-programma Podium Witteman, liet doorschemeren.

'Hoofdlijnen'
Waarvan is Gatti door het bestuursduo concreet beschuldigd? Volgens Pot waren hij en Raes alleen ‘in hoofdlijnen' bekend met de beschuldigingen. Er was immers een vertrouwenscommissie in het leven geroepen om de aantijgingen tegen Gatti in ontvangst te nemen en zich dan vervolgens daarover dan een oordeel te vormen. Waarbij het niet bedoeling was dat de commissie jegens het bestuur volledig (uiteraard wel deels) daarover uit de school zou klappen. Zo op het oog een nogal onwaarschijnlijk scenario, maar iets anders is niet voorhanden. Het bestuur heeft dus blijkbaar uitsluitend gehandeld op grond van wat het via de vertrouwenscommissie ter ore is gekomen.

 

Dat lijkt tenminste de officiële lezing te zijn. Toch valt het moeilijk voor te stellen dat Raes en Pot de reis naar Siena ondernamen zonder afdoende op de hoogte te (willen) zijn van de ernst van de geuite beschuldigingen. Bovendien was en is er ook nog zoiets als een juridisch fundament voor het eenzijdig beëindigen van een zojuist verlengd contract. Valse of onvolledige aantijgingen leiden zelden tot een juridisch bevredigende afloop, hetzij civiel, hetzij strafrechtelijk. Je vraagt je af waar precies dat eindgesprek met Gatti dan over is gegaan? Waartegen moest Gatti zich dan verweren? Welke beschuldigingen en uit welke hoek?

Mist...mist...mist
Onbekende beschuldigingen uit onbekende bronnen. Dat is nog steeds de huidige stand van zaken. Helaas maakt het artikel in de Volkskrant door de muziekjournalisten Merlijn Kerhof en Guido van Oorschot het er op de keper beschouwd bepaald niet beter op. Ze voeren - het lijkt in dit verband zowaar traditie te zijn worden - vijf anoniem gebleven orkestleden op die zich uitspreken over de ‘affaire Gatti' (die zo langzamerhand tevens de contouren lijkt te krijgen van een heuse ‘affaire Raes'). Er komen voor- en tegenstanders van de genomen (en volgens sommigen overhaaste) beslissing aan het woord. Voor de lezer valt het niet te controleren en hij moet maar aannemen dat het er daadwerlijk vijf waren en dat het - nog belangrijker - van a tot z echt hun eigen woorden waren. Voor iedere journalist een gemakkelijke exercitie: mensen uitnodigen ‘hun verhaal te doen' onder de mondelinge of schriftelijke belofte van anonimiteit. Het meest in het oog springende nadeel: wie anoniem blijft kan zeggen wat hij wil, want er is niemand die de uitlatingen kan controleren; als ze al zijn gedaan. Met gedegen onderzoeksjournalistiek heeft het niets te maken, maar mogelijk hadden beide heren een dergelijke pretentie ook niet.

Een gebaar van empathie
Begin november kreeg de voormalige chefdirigent een mailbericht dat is ondertekend door 26 musici. Volgens de Volkskrant is het een betuiging van empathie. Ze kunnen zich blijkbaar inleven in de voor Gatti ontstane, uiterst onaangename situatie en zijn bovendien verbolgen over het feit dat Gatti 'uit hun leven is weggerukt'. Uit het vervolg blijkt dat niet iedereen binnen het orkest dat een gelukkige actie vindt. Sterker nog, een collega vindt het zelfs 'ongelooflijk dom'. Het lijkt bovendien een regelrechte aanslag op de zo noodzakelijk geachte eenheid binnen het ensemble.

 

De kaken stijf op elkaar
Het klinkt als een verwijt aan het adres van het bestuur: dat de orkestleden dringend is gevraagd of misschien zelfs wel van hen geëist om over de ontstane situatie geen mededelingen naar buiten te brengen. Dat loslippigheid tot baanverlies zou kunnen leiden en dat wil natuurlijk niemand. Mij lijkt het de logische consequentie van een consistent gevoerd persbeleid, want wie kan er belang bij hebben dat vanuit het orkest uiteenlopende, maar wel voor het orkest zelf vervelende mededelingen worden gedaan, waarvan vaak niet eens valt vast te stellen met welk oogmerk die worden gedaan? Wat is er eigenlijk op tegen om de rijen gesloten te houden, juist in het belang van het orkest, orkestleden, staf en sponsors? En daarmee uiteindelijk ook van het publiek dat de kaartjes koopt? Het is veel belangrijker dat intern orde op zaken wordt gesteld en een geschikte opvolger voor Gatti wordt gezocht en gevonden. Wat in de Volkskrant breed is uitgemeten dient niemands belang, behoudens natuurlijk de krant zelf. Juist in tijden van crisis (als het er tenminst een is) dienen de onderlinge banden zo hecht mogelijk te zijn.

Miserabel beeld
In het artikel worden vraagtekens gezet bij Jan Raes als crisismanager. Voor zover er ooit van een crisis sprake is geweest, natuurlijk. Het geschetste beeld is in ieder geval miserabel genoeg om grote vraagtekens te plaatsen bij de manier waarop het bestuur vanaf het begin met deze affaire is omgegaan. Maar let wel: niemand weet precies wat zich rond Gatti heeft afgespeeld. Dat geldt niet minder voor de beide muziekjournalisten. Wat ze met hun artikel hebben beoogd is wel duidelijk, maar wat ze er vooral mee hebben bereikt is dat binnen de orkestgelederen de onderlinge banden er zeker niet door zijn versterkt, het wantrouwen onder elkaar en naar het bestuur toe er alleen maar door kan zijn aangewakkerd.

Echter, de werkelijke ernst van deze gehele affaire huist nu daar waar het effect het grootst lijkt te zijn, voor zowel musici als publiek: de voortdurende wisseling van dirigenten die de programmering sinds Gatti's vertrek moeten opvullen. Ook al heeft Bernard Haitink, een van de 'invallers', voor 'waanzinnig' mooie concerten gezorgd. Haitink, die zelf jarenlang door datzelfde orkest bijna werd verguisd. Enfin, we kennen het verhaal...

Wordt vervolgd…


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links