K

Column

Kerstgedachte 2016:

Bachs Weihnachtsoratorium

 

© Aart van der Wal, december 2016

 

In deze tijd, waarin allerlei onheil de wereld beroert, een deel daarvan op ons afkomt en ons absorbeert, is goede muziek een ware weldaad. Muziek is een heel aparte kunstvorm die alles heeft wat andere kunstvormen nu eenmaal niet hebben. Volgens Beethoven was muziek zelfs een hogere openbaring dan filosofie. En bij Maarten 't Hart moest God zelfs plaatsmaken voor Johann Sebastian Bach. Men kan een boek lezen, een schilderij bewonderen, maar het is de muziek die de diepste diepten van de menselijke ziel weet te bereiken. Zelfs krijsende baby's kunnen rustig worden van muziek.

Over 'vrede op de aarde, in de mensen een welbehagen' hoeven we ons niet al te veel illusies te maken. Die vrede is er niet, voor velen is die er zelfs nooit geweest en welbehagen suggereert een genoegen dat miljarden mensen niet mogen smaken. Zelfs de traditionele kerstmarkt is geen veilig oord meer. Vredelievende bezigheden vereisen tegenwoordig politiebescherming, betonblokken, fouillering en ander ongerief. Er is veel veranderd in slechts een paar jaar. Alleen de paus is straks in Rome als vanouds druk in de weer met kerststal, zoete zang en voetwassing.

 

Kerstmis is ook de tijd van de oratoria, met in de voorste gelederen Händels The Messiah en Bachs Weihnachtsoratorium. Ik herinner me nog levendig Kerstmis 1967, bij mijn ouders thuis. Lekker veilig! Ik was toen op de kop af twintig en net de uitermate trotse eigenaar geworden van een heuse Quad-installatie: de Quad 33 voor- en Quad 303 eindversterker. Gekocht van zuur verdiende centjes, maar ik had het er graag voor over. Welke luidsprekers ik toen had weet ik niet meer, maar wel koester ik nog steeds het gevoel dat het toen verdraaid goed klonk. Ik had natuurlijk nog geen grote platenverzameling, ik denk hooguit een vijftigtal, maar daaronder wel Bachs Weihnachtsoratorium. Kort daarvoor aangeschaft, een fraai afgewerkte Decca-doos met daarin een niet minder fraai tekstboek (kom daar vandaag de dag nog maar eens om in het cd-tijdperk, laat staan in het domein van de muziekdiensten) en - het belangrijkste van alles - drie elpees. De uitvoering staat nog in mijn herinnering gegrift door de uitzonderlijke kwaliteit daarvan in die dagen, met Elly Ameling, Helen Watts, Peter Pears, Tom Krause, een helder en soms zelfs parmantig zingend knapenkoor uit Lübeck en het alerte kamerorkest van Stuttgart, met als dirigent de onvolprezen Karl Münchinger.

Sommigen van u zullen er vandaag misschien de neus voor optrekken, want wie alleen nog warm liep voor de 'historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk' moest bij Münchinger cum suis zijn heil natuurlijk niet zoeken. Hoewel, natuurlijk? Het minst positieve wat je van deze uitvoering kon zeggen was dat het er een was die zo ongeveer op het breukvlak van 'traditie' en 'authentiek' stond. Dit was geen stroperige Jochum-stijl, maar typisch voortvarende Münchinger-stijl, op zich al een wereld van verschil. Opnametechnisch was het voortdurend likkebaarden, want op dit punt was Decca vrijwel onovertrefbaar (RCA Living Stereo kwam in de buurt, evenals Mercury Living Presence). Geen enkel label kon wat Decca toen presteerde: uit die vinylschrijven een werkelijk fabuleuze opnameklank toveren. Wat de Engelsen echter maar niet onder de knie konden krijgen was een zo goed als spettervrije weergave. Zelfs met een topklasse-element (ADC, Ortofon, Shure, Stanton), een topklasse-arm (SME 3009) en een dito draaitafel (Thorens 125) bleef het op dit punt tobben. Full Frequency Range (FFR) stond met trots op het label, maar dat maakte dat gespetter er alleen maar irritanter op. Maar die eerste maten van dat Weihnachtsoratorium.Feestelijk? Meer dan dat, groots uitpakkende jubel, met pauken en trompetten in de best denkbare Decca-kwaliteit van die dagen! Deze uitgave verscheen heel veel later, in het 'digitale tijdperk', uiteraard ook op cd, maar die klinkt helaas minder warm en gloedvol dan die onvervalste Decca-elpees.

De fameuze SME 3009 pickup-arm

Dus zal Kerstmis 1967, afgezien van de onvermijdelijke dode haas en dood konijn (mijn vader had ze vetgemest, maar hij slachtte niet zelf, dat durfde hij niet), onverbrekelijk verbonden blijven met die Decca-elpees. Ik herinner me nog dat ik op Kerstavond het eerste en op Tweede Kerstdag de overige twee delen 'draaide' en als een blok voor het schitterende opus viel. Ik heb het Weihnachtsoratorium nog vele keren daarna gehoord, in een geheel andere 'setting', en niet alleen in eigen land, maar die indruk van toen, thuis te midden van mijn Quad-installatie, is mij het meeste bijgebleven.

Het jaar 1967 was een gedenkwaardig jaar (welk jaar is dat eigenlijk niet?) In die maand december werd in Kaapstad voor het eerst een harttransplantatie uitgevoerd, werd in Utrecht de roofmoordenaar Hans van Zon in de boeien geslagen en werd Ceausescu officieel de baas in Roemenië. Het jaar 1967 was trouwens ook op andere fronten gedenkwaardig genoeg. Che Guevara werd geëxecuteerd, de eerste Nederlandse tv-uitzending in kleur werd een feit (omroepster Ageeth Scherphuis had speciaal voor die gelegenheid een felgele jurk aangetrokken), Prins Willem-Alexander werd gedoopt, SIRE (Stichting Ideële Reclame) kwam voor het eerst in beeld, de Amsterdamse burgemeester Van Hall moest het veld ruimen omdat hij alles was behalve een daadkrachtig bestuurder, ultrarechtse militaire rakkers pleegden een coup en pakten de macht in Griekenland en mocht D66 voor het eerst meedoen aan de Tweede Kamer verkiezingen. O ja, er was ook nog de eerste radio-uitzending van het sportprogramma 'Langs de Lijn' en er was voor het eerst reclame te zien op de vaderlandse tv, zij het gelukkig niet op zon- en christelijke feestdagen en bij de dodenherdenking. Maar zoals we het meestal zien: wat eens aarzelend begon wordt geleidelijk aan van kwaad tot erger. Wie vandaag de dag nog de reclames van al die opticiens en gehoorspecialisten kan verdragen, mag het zeggen...

Ik bespaar u een overzicht van wat er op muzikaal gebied in het 'serieuze' domein in dat jaar allemaal gebeurde, maar ik kan er toch niet omheen om hier aan te stippen dat in het concertbedrijf het veel avontuurlijker, veel spannender toeging dan nu. Men durfde toen tenminste ongebaande paden op te gaan en was er veel meer aandacht voor de moderne muziek en de avant-garde, ook door de reguliere orkesten. Er werd veel minder op 'popie jopie programmering' geteerd, maar daarover is op deze site al genoeg geschreven.

En Kerstmis 2016? We leven in onzekere tijden, de mensen zelf zijn onzekerder geworden, de Tweede Kamer verkiezingen staan voor de deur, met nog meer dan anders een ongewisse uitkomst. Ik denk dat ik straks die Decca-doos maar weer eens uit de kast haal, ene soort terug-in-de-tijd, al zal het welbehagen van toen met geen mogelijkheid nog op te roepen zijn. Alleen dat Weihnachtsoratorium staat nog onveranderd als een rots in de deze politieke en maatschappelijke branding. Als een vaste burcht van ons behoud. Maar het zal tegen vele dovemansoren gezegd zijn.

Ik wens u goede Kerstdagen en Jaarwisseling, en alvast een gezond, gelukkig en muzikaal 2017.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links