CD-recensie

 

© Siebe Riedstra, oktober 2014

 

(R.) Strauss: Ein Heldenleben op. 40 (oerversie)

Varèse: Amériques (oerversie)

Deutsches Symphonie-Orchester Berlin o.l.v. Ingo Metzmacher

Challenge Classics CC72644 71'

Live-opname: 9 & 10 sept. 2007, Philharmonie, Berlijn

   

In het boekje bij deze uitgave wordt niet vermeld dat het hier om een live-registratie gaat van een speciale gebeurtenis: het eerste concert dat Ingo Metzmacher dirigeerde als nieuwbenoemde chef van het Deutsches Symphonie-Orchester Berlin. Metzmacher (1957) begon bij Ensemble Modern in Frankfurt, eerst als pianist, vervolgens als dirigent. Hij heeft belangrijke posities bekleed, waaronder het chefschap van de Hamburgse zowel als de Nederlandse Opera. Metzmacher is een uiterst nieuwsgierige dirigent, die er niet voor terugschrikt om avontuurlijk te programmeren. Dat bleek al eens uit een complete cyclus van de Hartmann symfonieën voor EMI. Daar combineerde hij Hartmann steeds met even markante vernieuwers uit andere windstreken. In Hamburg zette hij een alternatieve reeks nieuwjaarsconcerten op onder de noemer Who is afraid of 20th Century Music. Daarin liet hij overtuigend horen dat moderne muziek net zo leuk kan zijn als de Pizziccato Polka. Hij schreef er een boek over dat inmiddels ook in het Nederlands is vertaald (Wie is er bang voor nieuwe klanken?).

Vanuit die instelling koos Metzmacher het programma waarmee hij zich voorstelde aan het Berlijnse publiek. Twee kolossale werken die alles en niets met elkaar te maken hebben. Alles omdat Strauss veel heeft betekend voor de jonge Varèse, niets omdat Varèse een totale revolutie van het muzikale vocabulaire voorstond. Metzmacher geeft er bovendien zijn eigen draai aan: om het nog spannender te maken dirigeerde hij de oerversies van deze beide werken. In het geval van Ein Heldenleben is dat het duidelijkst te horen in de laatst minuut van het stuk - het citaat uit Zarathustra ontbreekt en dus ook de laatste luide koperakkoorden die door dirigenten zonder geweten fortissimo worden aangehouden om een daverend applaus uit te lokken. Varèse pende zijn kolossale Amériques voor 142 spelers, een bezetting die de megalomane Leopold Stokowski met zijn Philadelphia Orchestra in première bracht. Al gauw reduceerde Varèse de manschappen tot 120 en reviseerde hij de noten, dat werd de gedrukte partituur zoals Pierre Boulez die opnam met New York Philharmonic Orchestra. Riccardo Chailly nam alle werken van Varèse op voor het label Decca en koos eveneens voor een originele Amériques, in de redactie van Chou Wen Chung, Varèses leerling en assistent. De versie die Metzmacher hier dirigeert werd bezorgd door Klaus Angermann.

Het maakt niet uit welke uitvoering of versie je kiest, altijd weer valt op dat Amériques voor Varèse de wettige troonopvolger moest zijn van Le Sacre du Printemps. Maar wat zonneklaar uit de Berlijnse uitvoering van deze restauratie van de partituur blijkt is de constatering dat we tot nu toe geen idee hebben gehad van wat Varèse ons nu eigenlijk wilde laten horen. Boulez was in New York niet de eerste - die eer viel aan Maurice Abravanel in Utah te beurt, maar wel de meest opvallende, het was 1977 en de tijd was rijp. Boulez gaat overigens net zo vrij om met Varèse als met Debussy en Strawinsky - hij weet het altijd beter. Chailly heeft in 1994 alles mee: een toporkest, een droomzaal, een ijzeren label en een gouden formule: de complete werken van Edgard Varèse. Het was een openbaring en een technicolor ervaring, ingekleurd door Chailly, en het was indrukwekkend. Metzmacher zet eindelijk de ramen en deuren wijdopen en geeft zuurstof aan een partituur die gemakkelijk dichtslibt. Een unieke luisterervaring. Wie de eerste minuut van deze drie registraties met elkaar vergelijkt zal versteld staan door de ongelofelijke rijkdom aan slagwerkeffecten die de oorspronkelijke partituur herbergt.

Metzmacher heeft als operadirigent in Nederland het nodige voor zijn kiezen gekregen, maar wie veronderstelt dat Ein Heldenleben onder deze avonturier niet veel bijzonders kan zijn komt vierkant bedrogen uit. Heldenleben is uiteraard nooit alleen maar het product van dirigent en orkest, want ook het opnameteam speelt een doorslaggevende rol. Om met dat laatste te beginnen: het gaat hier om een registratie door Deutschlandradio. Ze heeft alle kenmerken van uitstekend vakmanschap, waarbij de technici kans hebben gezien om de aanwezigheid van het publiek volkomen te elimineren - ook het applaus is niet meegesneden. Metzmacher laat horen dat hij op intieme voet verkeert met dit repertoire - de opera's heeft hij in zijn operajaren grondig leren kennen. Wat vooral opvalt is de enorme rust die uitstraalt van zijn interpretatie, de dramatische pauzes die Strauss in zijn werken inlast worden hier optimaal uitgenut. Daarbij schiet het analytische vermogen Metzmacher enorm te hulp in een partituur die overstroomt van details, maar hier helder blijft als kristal. Voeg daarbij de unieke editie van deze partituur en u hebt een cd in handen die goud waard is.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links