CD-recensie

 

© Maarten Brandt, maart 2024

Maurice Ravel - Complete works for solo piano

Menuet antique - Pavane pour une infante défunte - Jeux d'eau - Sonatine - Miroirs - Gaspard de la nuit - Menuet sur le nom d'Haydn - Valses nobles et sentimentales - A la manière de Borodin - A la manière d'Emmanuel Chabrier - Prélude - Le tombeau de Couperin.

Keigo Mukawa (piano)
Et'cetera KTC 1816 • 2.19' • (2 cd's)
Opname: aug. 2022, Chichibu Muse Park Music Hall, Chichibu (Japan)

https://keigomukawa.com

 

Samson François, Walter Gieseking, Monique Haas, Jean-Yves Thibaudet, Werner Haas, Louis Lortie en noem maar op; er zijn nog vele andere namen te noemen van immense coryfeeën die zich in het recente en verdere verleden op het oeuvre voor piano van Maurice Ravel hebben geworpen en die ieder op zich daarin uniek zijn, hoezeer hun interpretaties ook van elkaar verschillen. Wat voor deze Fransman opgaat, geldt voor om het even welke grote en boven partijen staande componisten: een definitieve en voor altijd geldige vertolking van hun werk is onbestaanbaar, waarbij eenieder die zich daar mee bezig houdt weer nieuwe en onvermoede vergezichten vermag te ontsluiten. Dit is eigen aan kunstwerken die er echt toe doen en daarbij moet ik telkens opnieuw denken aan de door Boulez aangehaalde briefwisseling tussen de Franse verlichtingsfilosoof Denis Diderot en zijn penvriendin Sophie Volland. In een van die brieven rept Diderot over het trachten vat te krijgen op de essentie van het benaderen van het Kunstwerk (geschreven met een kapitale letter). Gedurende het begin van dit proces bevindt men zich in complete duisternis. Naarmate echter het kunstwerk binnen het blikveld gaat verschijnen, worden de eerste contouren zichtbaar en uiteindelijk bevindt men zich in het volle licht en kan alles geheel worden waargenomen. Maar wat wil het geval? Indien de waarneming wordt aangescherpt is er weer die volledige duisternis van het begin en is men terug bij af.

Fenomeen
Dat gevoel had ik tevens bij het beluisteren van de heet van de naald verschenen dubbelaar van het integrale oeuvre voor piano solo van Ravel, gespeeld door de 31 jaar jonge Japanse pianist Keigo Mukawa. Hij is een fenomeen die reeds een ongekend aantal prijzen in de wacht heeft weten te slepen en op gevaar af in opsommingen te vervallen verwijs ik u graag naar zijn website. Een ding staat echter zo vast als een huis. Namelijk dat deze grandioze musicus werkelijk van alle markten thuis is en, zeker gezien zijn leeftijd, over een zeer breed repertoire beschikt. Bach Mozart, Chopin en Ravel behoren weliswaar tot zijn helden, maar hij is evengoed gefascineerd door de muziek van zijn tijd en heeft bijvoorbeeld een modeluitvoering van een van Boulez' pianosonates op zijn naam gebracht. En sterker nog: de verworvenheden van de historiserende uitvoeringspraktijk zijn allerminst ongemerkt aan hem voorbij gegaan. Zo heeft Mukawa zich intens verdiept in de mogelijkheden van de fortepiano en onlangs in Tokyo een concerttraditie gevestigd waarbij dit instrument in het middelpunt staat. Stad en land heeft hij inmiddels reeds afgereisd en ook orkesten van naam als het Praags Filharmonisch Orkest, het Orchestre National de France, het Japans Filharmonisch Orkest en tal van andere ensembles hebben met hem opgetreden en ik durf de stelling aan dat niet nog maar een kwestie van (weinig) tijd is of toporkesten als bijvoorbeeld de Berliner Philharmoniker, het Concertgebouworkest en het Orchestre de Paris - om slechts enkele willekeurige voorbeelden te noemen - zullen wat graag met hem in de schijnwerpers treden, maar wellicht ook historiserend georiënteerde gezelschappen, want uit het voorgaande moge voldoende blijken dat Mukawa bepaald niet voor een gat is te vangen.

Geen "épater les bourgeois"
Wie live met hem wil kennismaken moet alvast de datum van vrijdag 5 april in de agenda noteren, wqant dan maakt hij zijn debuut in de Kleine Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw. Het kleurrijke programma vermeldt werk van Bach, van Mukawa's landgenoot Humiwo Hayasaka, Bach/Busoni, Chopin en - hoe kan het ook anders - zijn immense idool Ravel. Om niet te missen!

Maar nu dan terug naar deze cd-set. Daarover om te beginnen dit: als we hier iets niet horen dan is het wel een jeugdig iemand die eens even wil laten horen hoe goed en vooral virtuoos hij Ravel kan spelen, want alles wat ook maar bij benadering zweemt naar het "épater les bourgeois" schittert ten enenmale door afwezigheid. En al evenmin is Mukawa erop uit om - en dat is toch een verleiding die bij menig jong (en soms zelfs minder jong, trouwens) musicus op de loer ligt - het eens opzettelijk anders te doen dan zijn historische voorbeelden. Niet door bijvoorbeeld extra eigenzinnig en, laakbaarder nog, excentriek te werk te gaan. Niets van dat al. En juist dankzij deze houding - hoe paradoxaal het ook moge overkomen - klinkt deze Ravel als nieuw. Juist omdat er geen ego-gebonden bedoelingen aan ten grondslag liggen. Ik kan van hieruit natuurlijk in de verste verte niet beoordelen of deze Japanse pianist naar andere opnamen heeft geluisterd alvorens aan dit project te beginnen, maar het is hoe dan ook niet te merken.

'Oude ziel'
Wat hier echter tot ons komt is een aanpak die uitgaat van het notenbeeld zonder meer en dat als startpunt de staat van 'tabula rasa' heeft. Dus waarbij het in deze is alsof de klinkende erfenis die Ravel de mensheid heeft nagelaten door deze formidabele musicus voor het eerst is ontdekt, geheel gevrijwaard van onverschillig welke interpretatie-geschiedenis. Met andere woorden, Mukawa is met een volstrekt schone lei begonnen en reageert vanuit die situatie op datgene wat Ravel ons te bieden heeft. Dat deden sommige van zijn grote voorgangers ook op hun onvervreemdbaar eigen manier en dat leidt tot de onontkoombare conclusie dat genialiteit niet is gebonden aan leeftijd, althans niet daaraan gebonden hoeft te zijn. We horen hier weliswaar een jong musicus aan het werk, zij het dan jong in de fysieke zin van dat woord, maar niet in termen van spiritualiteit. Want vanuit laatstgenoemd perspectief bezien hebben we eerder te maken met een 'oude ziel' in een jeugdig lichaam. Hoe valt anders die volstrekte bezonkenheid te verklaren, de weldadige en vanzelfsprekende souplesse waarmee de frasering, - dit overigens niet alleen in melodisch, maar evenzeer in harmonisch opzicht - gestalte krijgt, te verklaren. Geen moment wordt iets geforceerd uitgelicht, het verloop ontvouwt zich over de gehele linie terloops en juist daarom treedt het altijd actuele, het innoverende voorbij elke waan van de dag van Ravels onvergelijkbare klanktaal liggende zo kraakhelder aan het licht. Overbodig te zeggen dat ook de middenstemmen het volle pond krijgen, opnieuw zonder dat sprake is van een overdreven benadrukking van onverschillig welk detail. "Zo en niet anders" denk je dan. En dat is typerend voor die interpretaties welke je als onvergetelijk bijblijven en waarover de rechtgeaarde muziekliefhebber ook tientallen jaren nadat hij of zij die heeft gehoord, nog praat. Of misschien heeft de bij zijn leven al ruimschoots legendarische dirigent Sergiu Celibidache toch het gelijk aan zijn zijde wanneer hij beweert dat er in wezen geen interpretaties bestaan, maar dat het om het creëren van het kunstwerk ter plekke gaat.

Rubato op de kortst denkbare afstand
Nu moet u niet schrikken bij het noemen van de naam van deze Roemeense reus die immers berucht was om zijn zeer brede tempi. Want een andere karakteristiek die de aanpak van Mukawa terzake van Ravel in zo hoge mate kenmerkt is juist het feit dat de tempi in onderhavig geval in geen enkele opzicht excentriek zijn. Dit noch naar de ene noch naar de andere kant. Daar zit het 'm niet in. Maar wel wat er binnen die tijdspannes gebeurt. Neem Le Gibet uit Gaspard de la nuit, waarvan bepaalde pianisten het tempo nog wel eens langzamer plegen te nemen dan hier is geschied. Maar toch staat de tijd stil, en dat is ook precies wat deze peilloos diepzinnige muziek hier vereist. Een van de geheimen van het spel van Mukawa schuilt voorts in wat ik het rubato op de kortst denkbare afstand zou willen noemen. Het is nauwelijks - enkele uitzonderingen daargelaten - tot niet meetbaar en toch aanwezig. Valses nobles et sentimentales en Le tombeau de Couperin, om maar twee voorbeelden te noemen, daarin wemelt het van dergelijke momenten. En ook, niet te vergeten, van de nostalgie, zonder dat de grenzen van het onbetamelijke worden overschreden, integendeel. Want sentimentaliteit, en al helemaal niet vals sentiment, zijn woorden die in het vocabulaire van Mukawa absoluut niet voorkomen. Dat laatste bewijst ook zijn weergave van Ravels 'evergreen' de befaamde Pavane pour une infante défunte waarin statigheid en souplesse elkaar volkomen ongedwongen de hand reiken en het geheel volkomen natuurlijk ademt. Tenslotte schuwt Mukawa een verzadigde en, indien nodig, zelfs uitgelaten pianoklank niet, maar geen seconde leidt dit tot ruwe fortissimi; altijd is er nog reserve over en wordt het plafond verre van bereikt. Meesterlijk! Ik heb slechts een minuscuul puntje van kritiek en dat is dat de titel 'Complete works for solo piano' de lading net niet volledig dekt, omdat de Sérénade grotesque, een van de prille werken van Ravel, in deze prachtverzameling ontbreekt (maar er is goed nieuws: op een nog te verschijnen cd met uiteenlopend repertoire zal dit stuk alsnog klinken). Kortom, het is een collectie die me hypernieuwsgierig maakt naar de wijze waarop Mukawa bijvoorbeeld het pianowerk van Debussy, Skrjabin en Messiaen zou vertolken, maar ook dat van Mozart, met wiens Pianoconcert nr. 27 in Bes, KV 595 hij op het Brusselse Concours Reine Elisabeth in 2021 furore maakte. Zoveel staat evenwel boven onverschillig welke twijfel verheven en dat is dat we van deze Japanse grootmeester nog veel zullen gaan horen. En deze Ravel dubbel-cd kan ik dan ook alleen maar met de grootst denkbare klem in uw aandacht aanbevelen, een uitgave die het zonder meer verdient in menige prijs te vallen! Mede ook, want dat zou ik nog bijna vergeten te vermelden, gehoord het exemplarisch hoge niveau van de opname waarmee het technische team dit alles heeft vereeuwigd.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links