CD-recensie

 

© Kees de Leeuw, juli 2018

 

Eugene Zádor - The Plains of Hungary

Zádor: Dansouverture - Hongaarse fantasie - De vlakten van Hongarije - Rapsodie voor cimbalom en orkest - Variaties op een vrolijk thema - Rapsodie voor orkest

Zsolt Fejérvári (contrabas), Kálmán Balogh (cimbalom), Budapest Symphony Orchestra MÁV o.l.v. Marius Smolij
Naxos 8.573800 • 78' •
Opname: september 2015 en 2017, Studio 22, Hongaarse Nationale Radio, Boedapest

   

Eugene Zádor (Jeno Zádor) is een niet zo bekende componist. In de gezaghebbende Grove muziekencyclopedie is er een klein lemma aan de in 1894 in Hongarije geboren musicus gewijd. De mijns inziens meest interessante zin uit dat artikel is dat 'his own view was that he occupied a position midway between Verdi's La traviata and Berg's Lulu'. Het is een rake typering van de positie van Zádor, een componist die in veel opzichten niet meeging in de ontwikkelingen van de twintigste eeuw. Hij componeerde veel filmmuziek en stierf, bijna toepasselijk, in Hollywood in 1977. Een klein deel van zijn filmmuziek is te beluisteren dankzij uitgaven van deze films op dvd. Vrijwel alle cd-maatschappijen hebben zijn werk links laten liggen. Het is daarom opvallend en prijzenswaard dat Naxos nota bene een hele serie aan Zádor wijdt, waarvan deze cd het vijfde deel is.

Er is een fraai verhaal dat de zesjarige Eugene uren in de buitenlucht bleef luisteren naar een pianospelende buurman, ondanks winters koud weer, waardoor hij longontsteking opliep. Zijn moeder beloofde hem van alles dat hem zou kunnen helpen om te genezen. Hij koos voor de piano en zo kwam dit instrument, weliswaar met slechts vijf octaven, in huize Zádor. Daarmee begon de muzikale carrière van de jonge Eugene Zádor.

Hij bracht zijn jeugd vooral door in Pécs en studeerde aan de prestigieuze conservatoria in Wenen en Leipzig, onder meer bij Max Reger. Zádor was eerst vooral onder de indruk van Schumann en Verdi. Wat later raakte hij in de ban van Richard Strauss en na een korte studietijd in Münster schreef hij een proefschrift met als onderwerp het symfonische gedicht van Liszt tot Strauss.

Zádor ging hierna naar Wenen om aan het conservatorium te doceren. Hij was ook actief als componist van onder meer opera's en symfonische muziek. Zijn Hongaars capriccio (1935) bleek zeer succesvol en werd onder meer door Stokowski, Ormandy, Monteux, Wallenstein, Szell, en Barbirolli gedirigeerd. Zádor voer er wel bij, maar het geluk was van korte duur. Hij vluchtte in 1938 voor de Duitsers eerst naar Boedapest en het jaar daarop naar Amerika. In deze oorlog, die hem veel verdriet bracht, woonde hij gescheiden van zijn (toekomstige) vrouw en verloor hij veel familieleden. Maar als componist had hij meer geluk. Naast de filmmuziek die hij componeerde kreeg hij meer dan eens opdrachten van Amerikaanse orkesten en werd zijn werk er herhaaldelijk uitgevoerd. Ondanks vele tragische gebeurtenissen in zijn leven schijnt hij toch tamelijk gelukkig te zijn geweest en vooral trots op zijn werk. Tot het einde toe bleef hij componeren, al was het maar voor zijn kleinkinderen. De werken op deze cd zijn zonder uitzondering geschreven in de jaren 1960-1970.

De ouverture biedt relatief weinig ruimte aan het orkest. Dialogen van vooral trompettisten en klarinettisten voeren de boventoon. Het geheel lijkt soms een beetje op filmmuziek. Aan het slot is er door de inzet van een groot deel van het orkest de impressie van een reusachtige climax in een film. Het is niet meer dan aardige muziek die niet al teveel indruk achterlaat.

De Hongaarse fantasie, geschreven voor contrabas en orkest, is interessanter. Het soloinstrument schittert vooral in de hogere registers en klinkt dan soms net als een cello. De solist krijgt alle ruimte en gaat vooral in dialoog met de verschillende orkestgroepen. Zádor wordt soms als neoromanticus worden getypeerd, maar dit werk heeft weinig met de Romantiek. Het is vooral belangwekkend omdat we de contrabas als soloinstrument weinig horen, maar bovendien is het een prettig, soms wat melancholisch en gemakkelijk in het gehoor liggend stuk.

Zeker melancholisch is de elegie De vlakten van Hongarije met een in alle opzichten geslaagde partij voor de klarinettist. De sfeer doet soms denken aan De zwaan van Tuonela van Sibelius en dat mag zeker als compliment voor Zádor worden opgevat.

De cimbalom leerde ik ooit in Hongarije kennen en het verheugt me altijd als ik dit bijzondere instrument hoor. Zádor componeerde de Rapsodie voor cimbalom en orkest in een periode dat hij zich in het bijzonder richtte op instrumenten die minder in de belangstelling stonden. De solist kan zich in deze rapsodie heerlijk uitleven, begeleid door een klein orkest waarvan de blazers ook ditmaal de meeste aandacht krijgen.

De Variaties op een vrolijk thema is een compositie, waarbij het hele orkest bij betrokken is, zelfs met toevoeging van piano en altsaxofoon. Het is verrassend gevarieerd en het vrolijke thema, geïntroduceerd door de fluit, verandert later in een soms tamelijk sombere stemming.

De Rapsodie voor orkest werd geschreven onder invloed van Miklós Rózsa's aan Zádor opgedragen Ouverture voor een symfonisch orkest . De trieste gebeurtenissen in Hongarije in 1956 na de inval van de Sovjet-Unie vormden de directe aanleiding. Geen wonder dus dat een beklemmend gevoel overheerst en dat deze muziek menigmaal aan Sjostakovitsj doet denken.
Met name in deze twee laatstgenoemde composities wordt duidelijk dat Eugene Zádor meer was dan een doorsnee filmcomponist en dat enkele van zijn werken misschien weleens een plekje op het toch al stevig uitgedijde concertrepertoire zouden verdienen.

Het orkest heeft als toevoeging de letters MÁV, de afkorting van de Hongaarse staatsspoorwegen die het orkest oprichtte in 1945. Sommige solisten hebben een hoog niveau waar het orkest als geheel vooral degelijkheid uitstraalt. De opname had wat mij betreft wat transparanter mogen zijn, maar gezien de geringe kans dat we de muziek van Zádor ooit live of vanuit de studio zullen horen, is het belangrijker dat Naxos ons in staat stelt deze Hongaarse componist op deze wijze te leren kennen.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links