CD-recensie

 

© Harry-Imre Dijkstra, mei 2021

Balsys: Vioolconcert nr. 1 - Reflections of the Sea - Dramatic Frescoes

Dzeraldas Bidva (viool), Indre Baikstyté (piano), Lithuanian National Symphony Orchestra o.l.v. Modestas Pitrenas
Ondine ODE 1358-2 • 66' •
Opname: okt. 2020, Grand Hall, Lithuanian National Philharmonic Society, Vilnius (Litouwen)

   

Het Finse kwaliteitslabel Ondine besteedde in haar bestaan al behoorlijk veel aandacht aan Baltische componisten uit Estland en Letland, maar met de muziek van de Litouwse toonscheppers is pas sinds 2020 een start gemaakt. Natuurlijk werd het eerste album in de reeks gewijd aan de symfonische gedichten van de voor de nationale Litouwse kunstmuziek nog steeds meest belangwekkende componist Mikalojus Konstantinas Ciurlionis. Dit jaar zijn er bij de nieuwe uitgaves van Ondine al drie nieuwe cd's met Litouwse composities! Het onderhavige album met werken van Eduardas Balsys (1919-1984) vult eindelijk een beetje het gapende gat dat er ligt in onze kennis van het 20ste-eeuwse symfonische repertoire uit dat land. Hier gaat het om werken die geschreven zijn ná de laatste wereldoorlog, maar nog vóór de herwonnen onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie.

Balsys groeide deels op in Klaipeda, de derde stad van het land aan de Oostzee-kust. De zee en de bedrijvigheid en romantiek van de haven moeten indruk hebben gemaakt. De turbulente politieke ontwikkelingen na 1918 in deze oorspronkelijke protestantse Hanzestad waar 90% van de bevolking Duitstalig was, dwongen hem en zijn familie uiteindelijk landinwaarts te vluchten. Door de uitbraak van de oorlog liep hij in ieder geval een mogelijke carrière als sportman mis: hij was uiterst talentvol als turner, basketballer en voetballer en speelde met 18 jaar al in het nationale voetbalteam. Een militaire opleiding in 1940 in Kaunas volgde. Hij werd luitenant en schreef ondertussen zijn eerste liederen, die tijdens militaire soirées werden uitgevoerd. Na de oorlog volgde eindelijk een compositie-opleiding, aan het Litouwse Staatsconservatorium in de hoofdstad Vilnius. Zijn docent Antanas Raciunas, die zelf was opgeleid bij Nadia Boulanger in Parijs, moet zeker een grote invloed op hem hebben gehad: de vormgeving en inkleuring van Balsis' symfonische muziek is gestileerd en uitbundig, de uitdrukking altijd helder. Maar hij vond ook zijn eigen stem: de voornoemde elementen met de synthese van neo-klassieke elementen seriële technieken en soms zelfs onderdelen uit de jazz en popmuziek leveren bij elke compositie een opvallend sterk en samenhangend geheel, vol dramatiek en met veel gevoel. Zijn taal raakt de luisteraar en de toegankelijkheid van zijn muziek is niet voor niets voor een hele generatie componisten na hem tot een groot voorbeeld geweest.

Het eerste werk op de cd is een van de eerste bewijzen van Balsys' volledige rijping: het Eerste vioolconcert uit 1954. Het ontstond al deels tijdens zijn post-doc opleiding in Leningrad, maar terug in Vilnius nam hij alle tijd om het stuk tot drie keer toe te orkestreren. De thematiek en harmonische progressie is open en vriendelijk, soms schijnbaar naïef zelfs, maar steeds weer met de juiste verhouding van drama en vorm. Het openingsdeel wordt gevolgd door een fijn lyrisch tweede deel, tot slot een speelse finale. Opvallend in het laatste deel is Basys' oog voor de klassieke vorm, zelfs klinken drie thema's door elkaar in een polyfoon spelletje.

Mocht deze compositie misschien niet direct het beste visitekaartje van de componist zijn, dan worden we toch in ieder geval verbluft door het fantastische spel van de Litouwse solist Dzeraldas Bidva. Hij is al decennia de concertmeester van Kremerata Baltica en treedt als solist op met vele bekende namen in de muziekwereld. Kortgeleden nam hij ook al een compleet album met drie andere Litouwse vioolconcerten op. De overtuiging en absolute soevereinheid in zijn spel laten geen twijfel bestaan over zijn kwaliteiten én zijn geloof in de gepresenteerde muziek. In het nationale Litouwse orkest met chef Petrinas heeft hij volstrekt evenwaardige muzikale partners. Hier speelt een orkest op zeer hoog niveau!

De Dramatische Fresco's uit 1965 zijn vijf in elkaar overlopende episodes, waarin alle thema's gebaseerd zijn op één reeks van 12 tonen. Balsys wilde in vijf korte schilderingen uitdrukking geven aan de dramatische conflicten van zijn tijd, vooral aan de dreiging van de Koude Oorlog. Noem het een symfonie of een symfonisch gedicht, eerder nog is het een verkapt vioolconcert, waarin Bidva opnieuw schittert en pianiste Indre Baikstyté (een kleindochter van de componist!) een inkleurende en soms ritme-stuwende bijrol mag vervullen. De rol van de solist is die van een leidsman, een verteller; Bidva slaagt er voortreffelijk in om de luisteraar mee te nemen en toch niet te laten verdwalen in dit gecompliceerde werk.

Reflecties van de zee uit 1981 is een diepgelaagd en meesterlijk vormgegeven muzikaal gedicht voor strijkorkest, onderverdeeld in een Prélude en een Toccata. Door de strijkers-stemmen te diviseren (delen), kunnen klankmassa's als golven zo hoog opgebouwd worden. Balsys had met dit werk zeker voor ogen een stem te geven aan de herinneringen uit zijn jeugd. Zo vervaarlijk als de muziek komt aanrollen, verdwijnt die ook weer zonder een spoor schuim achter te laten. Het strijkersgilde van het Litouws Nationaal Symfonie Orkest treft de muziek warm en vol leven. De vanzelfsprekendheid waarmee dit repertoire gebracht wordt is natuurlijk niet vreemd: de muziek van Balsys wordt al decennia op het podium gespeeld en heeft niets van zijn kracht verloren. De kracht van de interpretaties is niet in het minst te danken aan de voortreffelijke dirigeerkunst van Modestas Pitrenas.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links