CD-recensie

 

© Emanuel Overbeeke, december 2023

Messiaen: Quatuor pour la fin du temps.

Murail: Stalag VIIIA

Het Collectief
Alpha 1048 • 61 •
Opname: jan. 2021, Singel, Antwerpen & nov. 2022, Bijloke, Gent

 

Dit is de zoveelste opname van het Quatuor pour la fin du temps en de voor zover ik weet eerste van Stalag VIIIA. Dat de compositie van Messiaen meer dan 80 jaar oud is en die van Murail pas vijf jaar, is niet de enige verklaring. Messiaen schreef zijn stuk in krijgsgevangenschap in 1940 in Silezië in kamp Stalag VIIIA waar ook de première plaats vond en Murail zijn compositie in veel gunstiger omstandigheden met de eerste uitvoering tijdens een keurig Frans muziekfestival. Messiaen deed in zijn stuk een poging de onzekerheid, de gruwelijkheid en vertwijfeling van zijn situatie te sublimeren tot een compositie die is geworteld in Frans-katholieke muziek (oftewel instrumentale muziek) en waarin de donkerste kant van deze stijl wordt verkend zonder die wezenlijk aan te tasten. Murail is een klankfetisjist die zijn vermogen donkere, onbestemde klanken op te roepen maximaal exploiteert terwijl hij zijn wortels als spectralist (met een centrale rol daarbij voor elektronische muziek) trouw blijft. Door de bezettingen waarvoor de componisten schrijven (beide voor viool, cello, klarinet en piano), is de exploitatie van de donkere kant van het spectralisme moeilijker te realiseren dan die van de Franse katholieke cultuur. Bij Messiaen krijgt de dramatiek van het gevangenkamp snel een aardse, expressionistische kant, terwijl bij Murail de inspiratie van het kamp resulteert in prachtige klanken die vooral een gevoel van ontheemding moeten oproepen.

Het Collectief lijkt qua temperament meer te hebben met de wereld van Murail. Hun uitvoering van Messiaen is uitstekend, vooral in de verrichtingen van de afzonderlijke leden en het samenspel, maar ze mist enigszins de ruige kant van deze muziek. Fijnzinnigheid en soms een zekere voorzichtigheid uit beschaving bepalen de uitvoering. Is dat bij Messiaen een licht minpunt (zeker met de wetenschap van zware concurrentie), bij Murail is het de grote kracht. De muziek moest ik twee keer horen om volledig overtuigd te worden, maar de uitvoering hielp daarbij zeer. Het Collectief is in staat instrumentale muziek te laten lijken op verkapte elektronische muziek en dramatiek te leggen in klanken en structuren die net als elektronische muziek iets willen presenteren dat mensen en instrumenten niet kunnen realiseren. Hoe meer de muziek aanleiding geeft voor deze gedachte, hoe geïnspireerder het spel. Stalag VIIIA in deze uitvoering is daarom de grote attractie van deze cd en ondanks zijn lengte (slechts 12 minuten) voldoende reden de cd aan te schaffen. Hopelijk inspireert het dit Belgische muziekgezelschap tot meer uitvoeringen van verwant repertoire. De concertagenda van het gezelschap (zie de eigen website) ziet er in ieder geval hoopgevend en prettig avontuurlijk uit.

Het feit dat Het Collectief concerten met Messiaens werk opluistert met een gesproken toelichting van en door psychiater Dirk de Wachter geeft aan dat het verder wil kijken dan de begrijpelijke primaire aardse reactie bij zoveel gruwelijk leed dat een mens kan treffen. (Dat primaire doet mij trouwens ook vermoeden dat ook in de komende tachtig jaar Messiaen vaker te horen zal zijn dan Murail.) Echter, kunst is niet alleen een vlucht voor of verbeelding van tragiek, maar ook een middel om met de werkelijkheid in het reine te komen zodat men verder kan. Die houding legt de basis voor een compositie als Stalag VIIIA en de speelstijl van Het Collectief.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links