CD-recensie

 

© Emanuel Overbeeke, augustus 2014

 

Jacob TV - Complete solo piano music

Saudade - Klarsichtdose Mozartkugeln - Sound - Merry Xmas- Postnuclear Winterscenario nr. 1-Where the heart is - Toccata- Honky Tonk Blues - Views from a Dutch train** -The Body of your dreams- Off & On Situation Blues - Pianoconcert nr. 2 'Sky Falling'* - Pianoboek 1 - Pianoboek 2- Intervallen

*Ronald Brautigam met Radio Kamerorkest o.l.v. Thierry Fischer (opname 2010, Amsterdam)
**Jeroen en Sandra van Veen
Overige: Jeroen van Veen

Opname: 2010-2013, Van Veen Production, Studio 1, Culemborg

Live-opname: 7 maart 2010, Concertgebouw, Amsterdam (Pianoconcert)

Brilliant Classics 94873 • 71' + 61' • (2 cd's)

   

Jeroen van Veen zet zich graag in voor muziek die veel luisteraars zullen omschrijven als modern en toegankelijk. Geen muziek voortkomend uit de breuk met de klassiek-romantische stijl, geen muziek die men niet een twee drie doorheeft, zelfs niet acht negen tien, maar muziek die in wezen tonaal en overzichtelijk is, ondanks de façade van grote avontuurlijkheid, zonder enorme dynamische contrasten en met een hoog kabbelgehalte (eerder de Gnossiennes dan Varèse). Welluidendheid staat voor provocatie.
Dit genre ontstond toen de minimal music zijn tweede fase inging. In de eerste (tot ca. 1980) was minimal music een vorm van avant-garde voor een kleine groep muziekfreaks, niet alleen gebouwd op een gering aantal motieven, zeer pregnante ritmen en een spel tussen tonaliteit en modaliteit, maar vooral op de schier eindeloze herhalingen die getuigen van een wezenlijk nieuwe opvatting inzake vorm en tijd.
De tweede fase begon toen de monomane, sommigen zullen vast zeggen, zeer 'Amerikaanse' omgang met motieven die er tot indoctrinerends toe werden ingeramd, plaats maakte voor een bijna klassiek-westerse benadering van proporties en het melodieuze element de overhand kreeg op het ritmische (vooral bij Philip Glass, niet bij Steve Reich, die veel meer werkt vanuit het ritme). De nieuwe opvatting inzake vorm en tijd werd verplaatst van de zeer grote naar de kleine schaal (niet alleen werken van meer dan een uur, maar ook stukjes van een paar minuten) en dit bracht Glass dicht bij Hollywood en Hollywood dicht bij hem.
Ook in Nederland vond deze 'popularisering' van de minimal music gehoor. Canto ostinato van Simeon ten Holt heeft voor een deel de weidsheid van de vroege minimal music, maar hoe betrekkelijk dat aspect is blijkt als men een korte versie en een snelle uitvoering hoort en daardoor de proporties en verschillen tussen de delen beter kan waarnemen. Bovendien staat het beroemdste moment eruit (volgens Kees Wieringa misschien wel de mooiste muziek van de twintigste eeuw) zeer dicht bij populaire, Nederlandse muziek uit de jaren vijftig en zestig. Of, zoals Gregor Bak ooit terecht opmerkte: 'Het is net Jules de Corte'. Ten Holt was de eerste om te benadrukken hoe ver zijn werk afstaat van de klassieke, romantische stijl. Maar zijn bewonderaars hadden ook gelijk toen zij zijn muziek zagen (en juist daarom waardeerden!) als een breuk met de twintigste-eeuwse avant-garde en daarmee geknipt voor een wereld waarin dierbaar humanisme de wet stelt in zoveel mogelijk gevallen. De muziek van Ten Holt zou niet hebben misstaan bij een tv-documentaire over thuiszorg (met onbekende pianomuziek op de achtergrond), enkele jaren geleden uitgezonden, waarna een studiegast repte van 'die gevoelige pianomuziek'. Zonder deze brug naar de populaire muziek (bedoeld of niet) had Ten Holt nooit de populariteit kunnen verwerven die hij zijn laatste 25 jaar had, onder andere bij programmamakers.

In dezelfde muzikale en emotionele vijver vist ook Jacob ter Veldhuis (in Amerika actief onder de naam Jacob TV). Zijn muziek is in veel opzichten een commentaar op de huidige cultuur en de rol daarin van de TV. Hij staat in harmonisch en formeel opzicht dicht bij Glass en Ten Holt, maar zijn dynamische contrasten zijn groter en abrupter en in zijn ritmen is hij zeer beïnvloed door de hectiek en energie van popmuziek. Hoe meer die laatste twee zijn muziek domineren, hoe beter zijn werk en hoe beter het spel van Jeroen van Veen. Hoe uitgerekter en onbestemder de vorm, hoe meer moeite Van Veen heeft de lijn vast te houden. Maar het lukt hem hier beter dan in zijn eerdere cd's met allerlei vormen van minimal music, wellicht omdat de meanderende frasering en melodiestijl, zeer besteed aan piekeraars en zielenknijpers met voldoende tijd en geld om veel over het bestaan en zichzelf te reflecteren, wordt gerelativeerd, om niet te zetten drastisch op zijn plaats wordt gezet door de alles overrompelende kracht van basale ritmen die alle andere overwegingen degraderen tot luxeproblemen. Wij kunnen leven, anderen moeten zien te overleven. Canto ostinato lijkt meer voor de betere kapsalon, Jacob TV eerder voor mensen in Gaza of Syrië of lieden die onverwacht een tunnel van Hamas binnenlopen. Het is geen toeval dat in een keiharde samenleving als de VS Jacob TV zo'n groot succes heeft en in de vriendelijke polder de dood van Ten Holt als een van de weinige klassieke muziekfeiten het NPS-journaal haalde.
Dat beiden ondanks dit verschil ook zeer eigentijds zijn, bleek onlangs. Hadden Canto en diverse pianostukken van Jacob TV niet misstaan in programma's over de thuiszorg, in de vele programma's die de afgelopen maanden op tv werden uitgezonden over de Eerste Wereldoorlog, zeker in de herhalingen van de uitzendingen gemaakt voor 1980, was de meest voorkomende muziek die van Bartók en Stravinsky, veel minder die van Mahler en Sjostakovitsj, en zeker geen Ten Holt of Rachmaninov, kortom scherp geciseleerde en daarmee zowel ingetoomde als versterkte emoties en niet meanderende herhalingen van een gevoel dat nog door de sublimatie heen moet.

Uitermate instructief aan de dubbel-cd is de aanwezigheid van Ronald Brautigam, voor wie Ter Veldhuis zijn tweede pianoconcert Sky Falling schreef. Ter Veldhuis was zoals velen aangetroffen door Brautigams vertolkingen van de pianoconcerten van Mozart met hun schitterende symbiose van mooie melodieën, transparante fraseringen, subtiele dynamische accenten die in de juiste proportie een interessant werpen op harmonie en architectuur. Die kwaliteiten wilde Ter Veldhuis vormgeven in een eigen pianoconcert. Brautigam speelt dit concert alsof het van Mozart is waardoor hij een curieus licht werpt op Ter Veldhuis' stijl. TV's melodiestijl heeft iets emotioneel kronkelends en voortwoekerends, maar de Ten Holtse uitzaaiingen worden rigoureus ingetoomd door de mozartiaanse, zeer precieze nadruk op dramatische contrasten, vooral door gebruik te maken van een continue puls waardoor dynamische contrasten, hoe sterk ook, in principe in het gelid blijven. Het gevolg is dat het pianoconcert enerzijds expliciet minder geladen is dan veel van TV's andere stukken en anderzijds de overige werken veel contrastrijker maakt. Hoewel Brautigam beslist geen moderne muziekspecialist is, bevestigt hij het gegeven dat men post-klassieke muziek vaak het beste recht doet door deze zo klassiek mogelijk uit te voeren, precies zoals ook Claude Helffer, Charles Rosen, Maurizio Pollini en Ralph van Raat te werk gaan cq. gingen.
Of Van Veen zich hierdoor heeft laten inspireren, weet ik niet. Feit is wel, dat hij veel punctueler en onsentimenteler speelt dan op eerdere cd's en dat de muziek daar zeer bij is gebaat. Dat geldt zeker voor de werken op cd 1 die vaak veel ingewikkelder en afwisselender zijn. Bij de eenvoudige en langzame stukken, vooral Pianoboek 1 en 2, die bedoeld waren als oefenstukken, liggen de thuiszorg en de gevoelige pianomuziek zeer op de loer; de andere stukken zijn op een volstrekt andere manier even intens en daarmee even gevoelig.
TV's muziek heeft een grimmigheid en doortastendheid die hem tot een on-poldereske verschijning maken. Juist dat maakt zijn muziek interessant.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links