CD-recensie

 

© Aart van der Wal, juli 2021

Zelenka: I Penitenti al Sepolchro del Redentore SWV 63

Mariana Rewerski (Maddalena), Eric Stoklossa (Davidde), Tobias Berndt (Pietro), Collegium 1704, Collegium Vocale 1704 o.l.v. Václav Luks

Alpha 622 • 72' •
Opname: nov. 2008, Troja Palace, Praag

 

Het valt te prijzen dat de Tsjechische dirigent Václav Luks met zijn beide in Praag gevestigde ensembles Collegium 1704 en Collegium Vocale 1704 zich al jaren inzet voor het oeuvre van zijn landgenoot, de Bohemer Jan Dismas Zelenka (Lounovice 1679-Dresden 1745), een componist die anders nog verder in de vergetelheid zou zijn geraakt. Dat was in de achttiende eeuw wel anders, toen zijn werk na een tamelijk aarzelend begin alom werd uitgevoerd en collega's als Telemann en Bach zelfs grote bewondering koesterden voor Zelenka's inventieve contrapunt en de vaak originele en gedurfde manier waarop hij de harmonie onder zijn schitterende melodieën zette.

Zelenka was een van de vele Tsjechische muziekvinders voor wie het buitenland lonkte, in dit geval het aanmerkelijk rijkere Duitsland. In een arme provincie als Bohemen, dat toen onderdeel uitmaakte van het grote Habsburgse rijk, viel er voor zowel componisten als uitvoerende musici financieel weinig eer te behalen en noodgedwongen namen ze daarom hun toevlucht tot de vele hoven waarover Duitsland overvloedig beschikte en waar voor de regenten de muziek een belangrijk deel uitmaakte van van het hof afstralende macht en aanzien. Wie er een eigen hofkapel op na kon houden was bepaald wel iemand.

Zelenka trok op de bonne fooi naar het puissant rijke Dresden, waar hij een baan vond als bassist in het orkest van de grootvorst. Niet dat het veel geld in het laatje bracht: tot 1733 behoorde hij zelfs tot de slechtst betaalde musici, maar als componist leek zijn ster geleidelijk aan toch rijzende. De reislustige Zelenka pendelde in die tijd tussen Dresden, Praag en Wenen (waar hij les nam van niemand minder dan hofcomponist en kapelmeester Johann Joseph Fux), maar Dresden werd en bleef zijn definitieve vestigingsplaats. Het lukte hem evenwel niet om daar de goed betaalde baan van hofkapelmeester in de wacht te slepen. Wel werd hij officieel aangesteld als kerkcomponist, wat ongetwijfeld te maken had met zijn tot dan compositorische oeuvre, waarvan de kerkmuziek het merendeel uitmaakte. Later werd over zijn werk geoordeeld dat zijn instrumentale werken meer durf, meer avontuur uitstralen dan zijn geestelijke muziek, maar wie alleen al zijn latere missen in ogenschouw neemt kan die conclusie onmogelijk onderschrijven.

Het oratorium I Penitenti al Sepolchro del Redentore verwijst, zoals de titel al aangeeft, naar het thema van de beschouwing of overdenking van de verschillende beelden uit zowel het Oude als het Nieuwe Testament, aan het graf van de Verlosser. Misschien is het verrassend, maar het werk heeft ondanks dat thema meer weg van een opera dan van een oratorium. Dat verklaart ook de vaak scenische enscenering ervan. Een werk dus dat heel ver afstaat van de door Luther in gang gezette traditie met zijn van de kansel en in de gezangen gepredikte soberheid.

Maar hoe vooruitstrevend ook, helemaal nieuw was deze ontwikkeling niet. Aan I Penitenti, voor het eerst uitgevoerd in 1736, was immers in 1724 al het Oratorio tedesco al Sepolcro Santo voorafgegaan, gecomponeerd door Johann David Heinichen (1683-1729), de machtige hofkapelmeester in Dresden. Voor Zelenka's composities was in die tijd geen plaats: het was het werk van Heinichen en Giovanni Alberto Ristori (1692-1733) dat aan het hof de klok sloeg. Zelenka wist echter zijn kans te grijpen toen Heinichen ernstig ziek werd en hij diens positie kon overnemen, zonder overigens ooit officieel tot hofkapelmeester te worden benoemd. Na de dood van Heinichen nam Zelenka het eerste oratorium in Italiaanse stijl ter hand voor uitvoering in de hofkerk in Dresden. Het resultaat was Componimento sacro Gesu al Calvario (1735), vrij spoedig daarna gevolgd door I Penitenti op (Italiaanse) tekst van Benedetto Pallavcini.

Het leidt geen twijfel dat Zelenka's I Penitenti op die gedenkwaardige Goede Vrijdag, 30 maart 1736, de nodige stof zal hebben doen opwaaien. Wat daarbij voor onze generatie op slag duidelijk wordt is dat het werk dusdanig virtuoos is geschreven dat het niet anders kan dan dat het hoforkest in Dresden over uitgelezen instrumentalisten moet hebben beschikt (de opbouw van het ensemble was in handen van niemand minder dan de violist Johann Georg Pisendel). Iets soortgelijks doet zich voor bij bijvoorbeeld Bachs zes Brandenburgse Concerten.

Het komt aan op precisie, fijnmazige dynamiek, uitgelezen legato-, staccato- en pizzicato-spel en op geraffineerde ornamentatie. Maar ook in vocaal opzicht (solisten en koor) stelt het werk hoge eisen, een ontwikkeling die we ook terugzien in zijn Missa votiva (1739) en de laatste missen uit de periode 1740-1741. Een saillant detail: hoorns en trompetten ontbreken, maar houtblazers (fluit, hobo, fagot) en strijkers mogen baden in de meest uiteenlopende klankkleuren, aangevuld door luit en klavecimbel.

Het is een drie-eenheid die grote schoonheid oplevert: inspiratie, inventie, vakmanschap. Daardoor ontstijgt Zelenka's muziek die van het twaalf-in-het-dozijn, wat verder nog eens wordt benadrukt door het vele solistische rollenspel dat de componist de instrumentalisten heeft toebedeeld. Ook vandaag vraagt deze constellatie om topsolisten en een toporkest, geleid door een topdirigent. Václav Luks grijpt daarvoor niet alleen naar de typisch achttiende-eeuwse stijlmiddelen, maar speelt ook een andere belangrijke troef uit: een voortvarende aanpak waarin ‘Sturm und Drang' perfect samengaat met contemplatieve lyriek. Ondanks de (wel of niet toegevoegde) galm is de opname voldoende helder en gedefinieerd. Wel is het onbegrijpelijk dat de gezongen teksten niet in het boekje zijn opgenomen. Dit betreft een heruitgave, oorspronkelijk uitgebracht door Zig-Zag Territories onder catalogusnummer ZZT 090803 en nog niet eerder door ons besproken.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links