CD-recensie

 

© Aart van der Wal, maart 2010

 

 

Togni: Lamentatio Jeremiae Prophetae
(concert voor basklarinet en koor) (2007).

Jeff Reilly (basklarinet), Rebecca Whelan (sopraan), Elmer Iseler Singers o.l.v. Lydia Adams.

ECM New Series 2129 476 3629 • 56' •

www.ecmrecords.nl

 


De grote bijbelse profeet Jeremia was de zoon van de priester Chilkia en werd geboren in Anatot, niet ver van Jeruzalem, tussen 650 en 645 v.Chr. Hij was een moedig man die bijna een halve eeuw lang zijn sombere maar helaas pijnlijk juiste visie op het verval van het rijk verkondigde en de ondergang van Jeruzalem voorspelde. Zijn waarschuwingen en vermaningen maakten hem gehaat en vervloekt, en vervolging was zijn deel. Toen Jeruzalem door de horden werd veroverd zat hij in de gevangenis, waar hij door koning van de Chaldeeën, Neboekadnessar II, werd bevrijd. Na zijn vrijlating bleef Jeremia zijn land trouw, maar na de bloedige moord op stadhouder Gedalja werd hij door de wegvluchtende Judeeërs gedwongen om mee te gaan naar Egypte. Het bijbelboek Klaagliederen (Threni) bestaat uit vijf liederen over de verwoesting van Jeruzalem in 586 v.Chr., die worden toegeschreven aan Jeremia, hoewel er tussen 587 en 539 v.Chr. minstens drie auteurs bij betrokken zijn geweest. In de Talmoed, de Targum en de Septuaginta bestaat over het exclusieve auteurschap van Jeremia evenwel geen enkele twijfel, al ontbreken in het boek Jeremia zelf de acrostichons, wat de gedachte versterkt dat de Klaagliederen deels door anderen geschreven werden. De eerste letter van ieder vers in de eerste vier hoofdstukken vormt in de Hebreeuwse versie het alfabet. De Statenvertalers hebben de Hebreeuwse beginletters - volgens het acrostichon, het lettervers waarvan de eerste letters van de opeenvolgende regels of strofen een naam, een woord of een zinsnede vormen - opgenomen in de tekst.

Op bijzondere joodse feestdagen worden de klaagliederen gereciteerd, maar ook gezongen, onder meer bij de Klaagmuur in Jeruzalem, de enige muur van de verwoeste tempel die overeind is gebleven. Daarnaast maken de Klaagliederen onverbrekelijk deel uit van de lijdenstijd zoals die in katholieke geloofskringen wordt gevierd. De Klaagzangen vormen een van de hoogtepunten in de Bijbel. Aan het einde van iedere Klaagzang roept Jeremia zijn volk op zich tot hun Heer te wenden: Jerusalem, convertere ad Dominum Deum tuum (Jeruzalem, bekeert U tot de Heer Uw God).

Vele componisten hebben bij de tekst van de Klaagliederen muziek gecomponeerd, van Lassus, Tallis, Morales, Victoria, Palestrina en Isaac tot Couperin, Charpentier, Stravinsky, Ginastera en Krenek. Maar er is natuurlijk ook de o.a. door Rembrandt in warme kleuren geschilderde, klagende Jeremia.

 
  Peter-Anthony Togni

Zo ook de Canadese componist, organist en samensteller en presentator van radioprogramma's Peter-Anthony Togni (1959), die onder de titel Lamentatio Jeremiae Prophetae een vijfdelig werk schreef dat zijn kracht voornamelijk ontleend aan het sterke contrast tussen de enerzijds klagende en anderzijds dwingende basklarinet in de rol van de profeet en boodschapper Jeremia, en de aangekondigde verwoesting van Jeruzalem door de nieuwe heersers, de Babyloniërs die het merendeel van de opstandige bevolking wegvoerden naar Babylonië.

De vijf delen van de Lamentatio weerspiegelen de gebeurtenissen: Quomodo sedet sola civitas (het van de buitenwereld afgesloten Jeruzalem), Quomodo Dominus filiam Sion obtexit (Hoe de Heer de dochter Sions in Zijn toorn heeft bewolkt), Silentio . Bonum est praestolari cum silentio (Het is goed om te hopen in stilte), Quomodo obscuratum est aurum (hoe het goud zijn glans heeft verloren) en Recordare, Domine, quid acciderit nobis (Bedenk, o Heer, wat ons is overkomen).

En dan toch een 'concert voor basklarinet en koor'? Togni koos het 'concerto', het concept van samen spelen, als uitgangspunt, waarbij de basklarinet als de concertvirtuoos en de improvisator fungeert en die deze twee elementen dan verbindt met de vertelling van het verhaal. Er zijn in deze context duidelijke parallellen met zowel Richard Strauss' Don Quixote als met concerten uit de barok, maar eveneens met de Russische en Oekraïense muziek uit de late achttiende eeuw, een genre dat vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw met name door componisten als Alfred Schnittke in een eigentijdse klanktextuur werd omgezet.

Voor Togni , zelf een diepgelovige katholiek, is het zeker voorstelbaar dat zijn Lamentatio een plaats krijgt binnen de katholieke viering (de tenebrae-diensten) tijdens de lijdensweek. Het werk symboliseert immers de dood van Jezus aan het kruis (tenebrae = duisternis). Togni gaat nog een stap verder door te verwijzen naar de verbintenis met de joodse vastendag van Tisha B'Av, de negende dag van de maand Av (juli-augustus) volgens de joodse kalender, die in tegenstelling tot de gregoriaanse kalender een maankalender is en die is gebaseerd op de 12 omwentelingen van de maan in 354 dagen, 8 uur, 48 minuten en 36 seconden. Om het maanjaar aan te passen aan het zonnejaar wordt zeven maal in 19 jaar een dertiende maand (schrikkelmaand) toegevoegd.

De negende dag van de maand Av valt op 20 juli. Het is een dag van rouw, van vasten en van het zingen van klaagliederen. Het is de dag waarop de lichten in alle synagogen sterk zijn gedimd en de Tora-rollen in een zwarte doek zijn gehuld. Het is de dag van de herdenking van de verwoesting van zowel de Eerste Tempel (568 v. Chr.) als de Tweede (70 n.Chr.). Het is de dag waarop zich verschillende rampen voltrokken: Paus Urbanus II kondigde op die dag de eerste kruistocht aan, de Spaanse Inquisitie bereikte zijn hoogtepunt (1492), de Eerste Wereldoorlog (1914) brak uit en uitgerekend op die dag begon in 1942 de liquidatie van het getto van Warschau met de deportatie van de joden naar de vernietigingskampen..

Togni verbindt zijn oorspronkelijke componeerstijl met koorzettingen van Lassus, Tallis, Victoria, Ginastera en Krenek en hij deed dat zo overtuigend dat een buitengewoon indrukwekkend geheel ontstond waarin tekst en muziek op een volkomen natuurlijke manier samensmelten, elkaar voortdurend versterken. Zo wordt tevens het onzegbare zegbaar en krijgt zelfs de figuratieve stilte een expressieve geladenheid mee. Misschien is het vierde deel, Quomodo obscuratum est aurum, het meest indrukwekkend, met de klagende basklarinet die de menselijke stem symboliseert en de door merg en been gaande koorpassages die het einde der tijden lijken aan te kondigen (hun verschijning is zwarter dan roet / ze zijn onherkenbaar in de straten / hun huid verschrompelt op hun botten / zo droog als hout).

Wat begon als een compositieopdracht van Jeff Reilly (hij wilde een concertstuk) leidde uiteindelijk tot een indrukwekkend religieus meesterwerk dat hier uitmuntend wordt vertolkt. De componist was erbij, wat deze uitvoering nog een extra cachet meegeeft. De opname werd in oktober 2008 gemaakt in Halifax, de woonplaats van Togni, in de Cathedral Church of All Saints. Het zal wellicht niemand nog verbazen dat ECM een geweldige registratie heeft afgeleverd die het werk en alle uitvoerenden in het best denkbare perspectief plaatst.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links