Audio-apparatuur

STAX SR-GAMMA (Pro) en AKG K 1000 hoofdtelefoons

 

© 1992 Aart van der Wal

 

Het moet minstens 15 jaar geleden zijn dat ik bij Stax in Tokio het prototype van de Sigma hoorde, een elektrostatische 'earspeaker' (de benaming is van Stax afkomstig) die nu eens niet de indruk gaf dat het geluid ergens in het middenhoofd ontstond: de schellen vielen me van de oren. Ook de Zwitserse fabrikant Jecklin schoot met de Float in dezelfde roos. De 'diffuusveld'-systemen van o.a. Beyer, Sennheiser en AKG waren toen nog in geen velden of wegen te bekennen. De komst van de nieuwe Stax-Gamma gaf me aanleiding ook de reeds eerder door JK besproken AKG K 1000 nog eens van stal te halen.

Het heeft er alle schijn van dat de ruim vijfentwintig jaar geleden door STAX 'uitgevonden' elektrostatische hoofdtelefoon geen verdere, echt significante verbetering nog toelaat: de grenzen lijken zo langzamerhand toch wel bereikt. Het wordt nu eerder gezocht in de kwaliteit van de randapparatuur, zoals versterkers die in klasse A werken en voedingskasten. STAX lijkt met deze Gamma een wereldrecord gevestigd te hebben met een extreem licht diafragma van slechts 1.5 micron 'dik'. De door de natuurlijke grenzen van het systeem bepaalde weerstand en dus de hindernis die muzikale signalen moeten overwinnen, is daarmee praktisch tot nul gereduceerd, wat tot uitdrukking komt in een exemplarische weergave van impulsen en zeer zachte signalen. Met enige overdrijving: een vallende speld lijkt op een kanonschot en dat is positief bedoeld!

De verstelbare, ovale oorschelpen omsluiten moeiteloos het gehele oor, draagcomfort en afwerking staan op hoog niveau. De elementen ('drivers') zitten gelukkig niet direct op het oor en wordt de muziek niet a.h.w. 'ingespoten'. Het vast gemonteerde, platte en capaciteitsarme verbindingssnoer met drie aders en vijfpolige plug moet worden aangesloten op een voedingskastje of speciaal voor dit doel ontworpen versterker (zoals bekend kunnen elektrostatische hoofdtelefoons niet rechtstreeks op de uitgangen van versterkers e.d. worden aangesloten). STAX levert daarvoor o.a. de SRD-7 en SRD-X adaptors (de laatste met apart regelbaar volume), alsmede de SRA-14S en SRM-1 MK2 versterkers, waarvan de laatste in pure klasse A. De importeur stelde zowel de SRD-7 PRO als de SRD-X PRO voedingskastjes voor de luisterproeven ter beschikking.

Ook STAX heeft ingezien dat de standaarduitgang voor hoofdtelefoon op de meeste versterkers, cassettedecks en cd-spelers geen hoogwaardige weergavekwaliteit toelaat (meestal betreft het een simpele verzwakking van het aan de luidsprekeruitgangen geleverde signaal in klasse A/B versterking) en is om die reden de SRD-X adaptor uitsluitend van twee cinch-ingangen (l+r) voorzien, te verbinden met bijv. de lijnuitgang van de versterker of cd-speler. Hoe lovenswaardig ook, deze opzet heeft een duidelijke beperking. Zo zijn de voor de tape monitoring of de eindversterker bestemde lijnuitgangen van de versterker meestal bezet en heeft niet iedereen een cd-speler met twee uitgangen.

De SRD-7 wordt daarentegen rechtstreeks op de luidsprekeruitgangen van de eindversterker aangesloten en biedt dan ook de mogelijkheid om naar believen tussen hoofdtelefoon- of luidsprekerweergave te kiezen. Ik teken hierbij aan dat sommige voorversterkers op de lijnuitgang naar de eindversterker voldoende spanning afgeven om de SRD-7 van voldoende signaalniveau te voorzien (met de SRD-X is dat nooit probleem omdat deze, zoals gezegd, van een aparte volumeregeling is voorzien en de ruisfactor van deze adaptor volstrekt te verwaarlozen is). Dit heeft zin wanneer u uitsluitend een voorversterker of in het geheel geen luidsprekers gebruikt. De luidsprekeruitgangen op de SRD-7 bleken echter ongeschikt voor mijn 2.5 mm monolith-kabel: ik kreeg 'm met geen mogelijkheid in de krappe openingen gewrongen en moest ik mijn luidsprekers noodgedwongen aansluiten op de (gelukkig nog beschikbare!) B-uitgangen op de versterker. Beide voedingskastjes zijn voorzien van aansluitbussen voor twee STAX hoofdtelefoons. Op de SRD-7 kunnen uitsluitend STAX PRO's en op de SRD-X zowel een PRO als een 'gewone' STAX hoofdtelefoon worden aangesloten.

Binnen een paar minuten wordt al duidelijk dat de Gamma een weergever van hoog niveau is in de beste STAX-traditie. Sarah Vaughan (Mainstream MDCD 704), A table near the band (Last Chance Music LCM 001) en For unto a child was born (B&W 001) klonken fenomenaal. Om wat meer voorbeelden eruit te lichten: uitmuntende impulsweergave (Berg's pianosonate op EMI CDC 749916), zeer fraaie strijkers (Dvorák's serenade voor strijkers op Philips 400020), warme blazers (Mozarts Gran Partita op Philips 412726), glasheldere stemmen (Beethoven's Missa solemnis op Archiv 429779), schitterend koper en goed gedefinieerde contrabas, zij het wat aan de warme kant (Elgar's Enigma-Variaties op Decca 430241). Het totaalbeeld werd afgerond met de uiterst kleurrijk weergegeven Nocturnes van Debussy op Philips 400023. Ik gaf reeds eerder aan dat de elektrostatische weergave de uiterste grens lijkt te hebben bereikt. De al meer dan vijf jaar bij mij in gebruik zijnde STAX-Lambda (de standaard-uitvoering) scoort nog iets hoger en dan vooral in de weergave van de frequenties vanaf 100 Hz: de Gamma is dan wat vager, soms ook wat warmer. De Lambda is overigens ook duurder (verkoopprijs fl. *).

STAX SR-GAMMA in de standaarduitvoering

Het enige uiterlijke verschil met de professionele uitvoering is het ontbreken van de aanduiding PRO op de hoofdbeugel. Voor deze uitvoering wordt o.a. ook de 'gewone' SRD-7 of SRD-X geleverd. Het belangrijkste verschil zit 'm in de voor de PRO benodigde, hogere voedingsspanning die aan de PRO uitgang van de bijbehorende adaptor dan ook geleverd wordt. De hogere spanning is nodig om het extreem dunne membraan dat uitsluitend in de (ook duurder) professionele uitvoering gemonteerd zit, naar behoren te kunnen aansturen. Aandachtig luisterend is verschil waarneembaar tussen de PRO en de gewone uitvoering: cd's met impulsrijke weergave (o.a. het begin van de eerste akte van De neus van Sjostakovitsj op Le Chant du Monde LDC 278998/99) toonden aan dat de PRO -zij het op dit niveau van een marginaal karakter- hoger scoort. Zeer zachte signalen kunnen uiteraard ook een aanwijziging geven en vandaar Ravels Rapsodie espagnole op DENON 1797. De niet direct in het oor springende verschillen maken het nog meer noodzakelijk dat u in een rustige omgeving zelf tot een oordeel komt. Wat de een als marginaal ervaart kan de ander toch belangrijk vinden, nog afgezien van het feit dat de vorm van de oren per persoon verschilt (JK sprak eens terecht van 'mislukte flensjes'). Recensenten moeten vooral niet in absolutisme vervallen! In ieder geval haalt u met deze 'gewone' Gamma - mits de signaalbronnen onberispelijk zijn- muziekweergave van zeer hoge kwaliteit in huis .

AKG K 1000

Dit zowel rechtstreeks op de luidsprekeruitgangen van de (eind)versterker als op speciaal daarvoor ontworpen en apart aan te schaffen versterkers en schakelkasten aan te sluiten systeem is elders reeds uitvoerig aan bod gekomen en volsta ik met het aangeven van de verschillen tussen deze dynamische hoogvlieger en de Stax SR-Gamma. Een paar vallen onmiddellijk op: de AKG heeft minder de eigenschappen van een hoofdtelefoon en meer die van een luidspreker en is minder warm over het gehele bereik, buitengewoon helder (alsof de vitrage plotsklaps wordt weggenomen) en vooral niets verhullend. En dat laatste mag letterlijk worden genomen: de naakte 'waarheid' van de opname met alle goede en slechte kanten, wordt geetaleerd. Iedere opnametechnicus zou verplicht moeten worden de AKG als vast onderdeel in zijn afluisterbagage mee te nemen. Met deze AKG K 1000 hoofdtelefoon lijkt geen enkele nuance verloren te gaan, waarbij ik me wel rekenschap geef van het gegeven dat ik de karakteristiek van de meeste opnamen niet ken en daarom nooit kan beweren dat de K 1000 het dichtst bij de werkelijkheid komt! Maar zonder moeite worden re-takes of een iets gewijzigde microfoonopstelling opgemerkt, worden bijgeluiden kraakhelder weergegeven en worden feilen in het orkest- en solospel aan de luisteraar doorgegeven en ken ik geen luidspreker, hoe kostbaar ook, die het zelfde presteert (een oneerlijke vergelijking, daar de akoestische eigenschappen van de kamer daarbij een voorname, zo niet doorslaggevende rol spelen). De zeer fraaie STAX-Gamma is vriendelijker voor de opname, heeft ook wat meer gloed en warmte en is de K 1000 het toppunt van helderheid. Zo bekeken is er wat voor te zeggen om ze dan maar allebei te nemen, afhankelijk van de te kiezen opname! Of een dergelijke suggestie praktische waarde kan hebben op basis van het beschikbare budget en de aanwezige cd- en platencollectie is een andere zaak... De laagweergave van de AKG steekt met kop en schouders boven veel soortgenoten uit: zeer strak, uiterst droog en van een fabelachtige doortekening. Gestreken en pizzicato-bas, laag slagwerk en de lagere piano-octaven komen zeer goed tot hun recht, pedaalnoten van het orgel blijven volmaakt strak. De draaibare oorschelpen kunnen zo worden verdraaid dat u de gedetailleerdheid van hoofdtelefoon- met het ruimtelijke effect van luidsprekerweergave kunt bereiken. Het daarvoor benodigde versterkervolume deert de AKG niet: hij is er op berekend. Ook voor de K 1000 geldt dat gebreken die elders in de weergaveketen aan de signaalkwaliteit afbreuk doen onverbiddelijk zullen worden waargenomen. AKG levert voor de K 1000 ook schakelkasten en pure klasse A versterkers die desgewenst met de K 1000 kunnen worden verbonden.

Kritiek

De verbindingssnoeren van zowel de STAX als de AKG zitten vast aan de oorschelpen gemonteerd en zal de hoofdtelefoon naar de importeur moeten worden gestuurd om het snoer te vervangen. Waarom niet gekozen voor die handige, oxidatievrije klikverbindingen zoals Sennheiser die al jaren toepast? De platte kabel van STAX die de signaaloverdracht van de voedingskast naar de hoofdtelefoon verzorgt krult me te veel en vind ik in dit opzicht minder goed dan de stevige(r) kabel die ik van STAX gewend ben. De schelpen van de AKG hangen dan wel vrij van de oren, maar de beide (verstelbare) klembeugeltjes drukten wel op mijn slapen en ik vond dit op den duur toch minder prettig. Anderen bleken er veel minder of in het geheel geen last van te hebben. Proberen dus!

Resumé

De STAX SR-GAMMA in zowel de professionele als de gewone uitvoering en de AKG K 1000 horen thuis in de hoge regionen die ook worden bevolkt door de beste typen van SONY, de elektrostaat van JECKLIN FLOAT (met nadruk niet het dynamische type van deze fabrikant) en niet in de laatste plaats andere STAX typen, zoals de SR-SIGMA en SR-LAMBDA. Juist het hoge niveau van de weergave maakt het hachelijk om absolute conclusies te trekken en is het in dit geval sterk van de karakteristiek van de (cd)opname afhankelijk of de GAMMA, dan wel de AKG K 1000 de voorkeur verdient. Ik ben me ervan bewust dat zo verder redenerende nog een paar hoofdtelefoons voor aanschaf in aanmerking zouden komen (zeker ook die JECKLIN en LAMBDA!) en grijp daarom terug op het advies om uitgebreid te gaan luisteren alvorens tot aanschaf over te gaan.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links