Opera en operette

Stockhausens Aus Licht bij DNO

 

© Emanuel Overbeeke, juni 2019

 

Stockhausen: Aus Licht: Donnerstag's Gruss - Michaels Jugend - Michaels Reise um die Erde - Donnerstags Abschied - Samstags Gruss - Kathinkas Gesang - Luzifers Tanz - Mädchen Prozession - Evas Lied - Kunderfänger und Entführung - Invasion-Explosion - Welt-Parlament - Orchester-Finalisten - Helikopter-Streichquartett - Engel-Prozessionen

Pia Davila (Eva), Owaine Browne, Maciej Straburzynski, Damien Pass (Luzifer), Georgi Sztojanov (Michael), Erik Slik (president), Katrian Baerts (sopraan), Pelargos Quartet
Instrumentalisten, Nederlands Kamerkoor, Cappella Amsterdam, Nationaal Kinderkoor, Nationaal Jongenskoor, Nationaal Vrouwen Jeugdkoor, Nationaal Gemengd Jeugdkoor
Dirigenten: Adrian Heger, Jeffrey Skidmore, Daniel Reuss
Muzikale leiding: Kathinka Pasveer
Regie: Pierre Audi
Decor en licht: Urs Schönebaum
Kostuums: Wojciech Dziedzic
Video: Chris Kondek,Robi Voigt
Artistiek producent/coördinator: Sigi Giesler
Sound Projection: Arne Bock, Omer Eilam, Marko Uzunovski, Juan Verdaguer
De Nationale Opera, Gashouder, Amsterdam
Klik hier voor het complete overzicht van alle medewerkenden

Een productie van Wagners Ring des Nibelungen is de natte droom van elk ‘normaal’ operagezelschap. De productie van Aus Licht in het Holland Festival was de natte droom van elk onhollands festival. Dat de regisseur van de productie Pierre Audi geen Nederlander is, was daarbij cruciaal. Het primaat in kunst ligt bij de esthetiek, verhaal en intentie zijn secundair, zo niet irrelevant.

Zo’n uitspraak is vloeken in de Nederlandse kerk waar we eerst een uiteenzetting krijgen over biografie en dogmatiek waarna de esthetiek hoofdzakelijk of uitsluitend een illustratie is van de boodschap. Of zoals ik componist Jan-Peter de Graaff in een pauze hoorde zeggen ‘Stel je open voor de verwondering over het mysterie en de schoonheid’. Aus Licht geeft daar alle aanleiding toe.

Hoe secundair het verhaal is, bleek aan het begin van alle drie de voorstellingen. Een groep kinderen van hooguit zeven jaar legt op film met behulp van kindertekeningen uit waar Aus Licht over gaat. De kinderen vertellen over de belangrijkste personages uit de voorstellingen en slaan ondertussen op kinderlijke wijze naar leeftijdsgenoten.

Die opening heeft diverse effecten. Het maakt duidelijk dat het verhaal in wezen simpel is en dat het in een kunstwerk voor volwassenen een ondergeschikt punt is. Bovendien doorbreekt dit jeugdjournaal even de ernst waarmee Stockhausens muziek vaak wordt omgeven. Stockhausens muziek lijkt soms kinderlijk als men alleen de ideeën hoort. Uitwerking in noten, decor en regie zijn allesbepalend.

Ook al meldde het programmaboekje in grote lijnen het verhaal, soms was van het verhaal niets te volgen. Voor het deel WELT-PARLAMENT waarin de afgevaardigden praten over de liefde, ontwierp Stockhausen een nieuwe taal. En ook als men er maar een beetje van begreep, was de strekking duidelijk, zoals in het instrumentale LUZIFERs TANZ. Elk deel is in grote lijnen vrij eenduidig, maar de gekozen middelen kan hij enorm variëren. Deze delen vond ik sterker dan die waarin het verhaal het duidelijkst te volgen is, zoals in MICHAELs REISE UM DIE ERDE waarin elementen uit Stockhausens leven herkenbaar aanwezig zijn. De instrumentale delen waren op hun manier minstens zo niet meer verhalend.

Dag 1 ©2019 Ruth & Martin Walz/DNO

Stockhausens Licht is een cyclus van zeven opera’s, een voor elke dag van de week. Uit de in totaal 29 uur muziek kozen de samenstellers ongeveer de helft voor deze productie van drie marathonvoorstellingen, vandaar de term Aus Licht. De drie werden ieder drie keer gegeven, ik was bij de derde reeks (op tweede pinksterdag ging de derde dag die als thema had ‘Samenwerking & opgaan in ruimte’).

De gekozen twintig delen zijn volgens sommigen die het gehele werk hoorden de beste, vandaar dat de gebrachte muziek amper zwakke momenten bevatte. En als de muziek ietwat tegenviel, dan was nog steeds het concept de moeite waard. De eerste twee dagen eindigden met een elektronisch toegift en de tweede en derde begonnen met een elektronische groet. (Zo’n toegift en groet duren ieder ongeveer een uur; alles aan Licht is op ongekende schaal, ook de intieme fragmenten.)

Kenmerkend voor de dagsluitingen en de openingen is de schijnbaar statische toestand waarin structuren langzaam veranderen, vorm een soort vloeiend continuüm wordt en een puls niet afwezig maar evenmin neuriebaar is. Mijn buurman omschreef het als superieure warenhuismuziek. Enigszins gelijk had hij zeker; het heeft het quasi-onopvallende en doorgaande, maar het is ook te subtiel daarvoor. Dat laatste kwam mede door de dialoog van muziek en beeld: in het geval van FREITAGs ABSCHIED vier schermen met mathematisch gestuurde spelletjes tussen kleuren en abstracte vormen.

Dag 1 ©2019 Ruth & Martin Walz/DNO

Deze elektronische delen zijn in veel opzichten representatief voor alle delen die we te horen kregen. De frasering is soms duidelijk, soms troebel, de totaalvorm is volstrekt ongewis waardoor lengte een ondergeschikt punt wordt, het contrapunt krijgt vele gedaanten, de klank is evenzeer doel op zich (maar zelden sensueel zoals in stereotiepe Franse muziek) als onderdeel van de vorm.

De harmonie doet soms tonaal aan in die zin dat de akkoorden een patroon en een centrum hebben, maar ze bevestigt ook dat Stockhausen zich tussen 1976 en 2003, toen hij de cyclus schreef, zich vrijwel niets aantrok van opkomende en dominante stromingen als neotonaliteit en minimal music. Nostalgische verwijzingen naar vroegere stijlen zal men bij hem niet aantreffen. Het tonale van de neotonaliteit en het idee van herhaling van minimal music krijgen bij hem een geheel andere vorm: wel veel motiefherhalingen, maar niet de obsessieve dreun van de jonge Glass of de weke melodiestijl van de huidige Glass.

Van Glass naar Music for Airplanes is geen grote stap, van Music for Airplanes naar Stockhausen ook niet als men ook denkt aan de beelden die bij de muziek werden vertoond. Dat het HF toeschouwers probeerde te lokken met de kreet ‘Stockhausen, pionier van de elektronische muziek’, is om meerdere redenen terecht. Elektronische muziek doordenkt het gehele leven, klank en onklassieke vormen zijn cruciaal voor veel hedendaagse muziek en Stockhausen bleef zijn gehele leven een pionier.

Dag 2 ©2019 Ruth & Martin Walz/DNO

Dit compositieprincipe staat schijnbaar ver van de Stockhausen uit zijn beginjaren. Een detail uit FREITAG-ABSCHIED is verwant aan Stockhausens vroege elektronische meesterwerk Gesang der Jünglinge, maar de context was totaal anders: de vormen zijn nog even onberekenbaar, maar de muziek stroomt meestal meer. De drastische wendingen die termen opleverden als pling plong, nog te horen in de wandelgangen, hebben plaats gemaakt voor lange spanningsbogen. Dat idee van stromende muziek kan vorm krijgen op vredelievende en oorlogszuchtige wijze.

Vredelievend was KATHINKAs GESANG, een fluitsolo van veertig minuten, schitterend uitgevoerd door Marta Gomez Alonso. Grotendeels hetzelfde karakter had ENGEL-PROZESSIONEN voor koor dat 50 minuten duurt. Ondanks de variatie in texturen en het spel met de ruimte blijft het in de kern vriendelijke zo niet betoverende muziek. Volstrekt oorlogszuchtig was INVASION-EXPLOSION MIT ABSCHIED voor blaasorkest. De muziek was een ongenadig contrapunt van langzaam veranderende motieven, alsof de subtiliteiten van de elektronische muziek gigantisch werden uitvergroot tot een hels orkestwerk.

Ik moest voortdurend denken aan Messiaens Et expectum mortuorum resurrectionem, eveneens met een permanant donkere klank voor blaasorkest. Alleen bereidt Messiaen ons voor op een hemelse wereld, terwijl Stockhausens muziek zo in een art movie griezelfilm terecht kan, althans wat betreft klank, niet qua context. Schijnbaar vredelievend maar in wezen levensgevaarlijk waren MÄDCHENPROZESSION, EVA’s LIED en DER KINDERFÄNGER. Dit waren enkele van de meest afwisselende delen, met veel variatie tussen de texturen, mede door de grote bezettingen die Stockhausen maximaal uitbuitte en de mogelijkheden van de ruimte die Audi fantastisch wist te benutten.

Dag 2 ©2019 Ruth & Martin Walz/DNO

Als door deze techniek een zekere vlakheid dreigt, dan houden diverse aspecten de muziek spannend. Onder meer de fantastische uitvoeringen die extra imponeren omdat de meeste musici geen ervaren professionals waren maar professionals in spe die nu nog les krijgen op conservatoria.
Van niveauverschil tussen beroepsmusici als Cappella Amsterdam (ditmaal vanwege de ruimte met twee dirigenten: Daniel Reuss en Lodewijk van der Ree), Felicia van den End en beroeps in spe als de overige musici was niets te merken, alsof de nieuwste muziek niet moeilijker of vreemder is dan die van Bach en Beethoven.

De vier leden van het HELIKOPTER STREICHQUARTETT erkenden ronduit dat zij moesten groeien in deze muziek, dat zij gewend waren aan ‘normale muziek’ (hun woorden) en dat zij onder meer meededen om het avontuur. Het is vermoedelijk het bekendste deel van de cyclus (want welke andere componist verlangt een concert in de lucht?) maar muzikaal gesproken is het een van de mindere delen.

Bij de première in 1995 werden de vier kwartetleden vrijwel volledig overstemd door het geluid van de helikopters dat Stockhausen onderdeel had willen maken van de compositie, nu was de balans gelukkig veel beter. Nu werd ook duidelijk dat zelfs in de lucht Stockhausen trouw blijft aan minimal music als model voor een vloeiend continuüm. Bij muziek met ‘normale’ melodieën en harmonieën zou de muziek volledig ten onder zijn gegaan in de herrie, nu kregen we motieven in een continu razend tempo die in zekere zin een extreme versie waren van FREITAGS ABSCHIED.

De publiciteit en het spektakel over de helikopters verhulden dat het deel muzikaal gesproken niet het spannendste was, maar enkele buitenmuzikale mededelingen maakten alles goed. De presentatrice van dit evenement (bij andere ontbrak die, alsof we ineens naar een actualiteitenrubriek keken) interviewde de musici over hun grote moment.
Daardoor weten we nu ook dat in Polen, waar een van de vier leden vandaan kwam, de overheid veel meer waarde hecht aan muziekonderwijs dan hier (wat zou de aanwezige minister van onderwijs toen hebben gedacht?), dat de instrumenten vooraf waren gestemd (terwijl de muziek vooral een poging leek dit onhoorbaar te maken), dat de vier helikopters werden gevlogen door – in de woorden van een van kwartetleden - ‘gepassioneerde piloten’ (een van de weinige momenten buiten de kinderaankondigingen waarop het publiek flink moest lachen) en dat de leden van dit Pelargos kwartet met ‘normale muziek’ binnenkort te horen zijn in ….(zie hun website).

De clash van jonge conservatoriummusici die vanaf les 1 ongegeneerd bezig zijn met hun carrière en het merendeel van het publiek dat alleen geïnteresseerd leek in de kunst die elke commercie soeverein overstijgt, was een welkome ontlading te midden van zoveel ernst. Veel toehoorders dateren uit de tijd dat Stockhausens muziek nog een groot avontuur was voor zelfs de beste en meest welwillende musici en luisteraars. Die mensen kunnen uit eigen ervaring beamen dat de avant-garde van weleer dankzij een grondige esthetische transformatie een deel is geworden van het hedendaagse leven. De kreet ‘Stockhausen pionier van de hedendaagse muziek’ is vrees ik nodig voor die mensen die waarschijnlijk kriegel worden bij Gesang der Jünglinge en niet weten of begrijpen dat de elektronische warenhuismuziek daar zijn wortels heeft.

Dag 3 ©2019 Ruth & Martin Walz/DNO

Hoewel ik enigszins was voorbereid omdat ik vooraf uitvoeringen van delen gehoord had op cd en lp, was ik overweldigd, niet alleen doordat ik de muziek ‘live’ hoorde, maar doordat vrijwel alle muziek enorm won door de toevoeging van decor en regie. De enige uitzondering op die regel was ORCHESTER-FINALISTEN voor een ensemble waarin de twaalf musici ieder een uitvoerige solo krijgen, alsof ik keek naar een jazzsessie met modern klassieke middelen.

Ook bij de vorige uitvoering, toen concertant, was ik niet helemaal overtuigd. De muzikale hoogtepunten zoals INVASION-EXPLOSION, MÄDCHENPROZESSIONEN, KINDERFÄNGER UND ENTFÜHRUNG, WELT-PARLAMENT en ENGEL-PROZESSIONEN kunnen uitstekend op eigen benen staan, maar werden dankzij de multimediale entourage nog sterker. De sobere verlichting was zowel onsystematisch als karaktervol, speels als duidelijk, de kleuren waren even belangrijk als onvoorspelbaar. De tegelijk vertoonde filmbeelden fungeerden meestal als contrapunt, soms niet gelijk opgaand met de muziek en altijd net zo sterk als de muziek.

De grote ruimte van de Westergasfabriek bood vele mogelijkheden voor een verspreide opstelling die maximaal werden benut, zodat de luisteraar vaak niet wist waar die op moest letten. Lette men na een minuut weer op de musici dan was de opstelling veranderd; lette men op de verlichting dan was de kleur anders. Vaak liepen beeld en muziek bewust niet gelijk zoals in de elektronische dagsluitingen wat de spanning zeer ten goede kwam. Liep het wel gelijk, zoals in LUZIFERs TANZ, dan werd het gemis aan contrapunt gecompenseerd door relevante angstaanjagende beelden die alleen in een film mogelijk zijn.

Dag 3 ©2019 Ruth & Martin Walz/DNO

Alle beschrijvingen van afzonderlijke werken zijn rationalisaties achteraf. Dit was kunst om de kunst in zijn beste vorm, kunst waarvan men ergens hoopt dat die zich elke dag voordoet maar waarvan men natuurlijk weet dat het ‘Once in a lifetime’ is. Die kreet van het Holland Festival was meer dan een PR-slogan. Dit herinneren we ons nog over dertig jaar nog, niet wat nu de tijdgeest heet te verbeelden. En als het onze tijdgeest verbeeldt (en in LICHT zit veel van onze tijd), dan domineert de fantasie, niet het verslag.

In wezen is de muziek volstrekt eigengereid, te eigenzinnig voor zelfs het systeem van de componist, als dat er al is. De beste kunst staat altijd enigszins scheef in de tijd. Om Ernst Vermeulen te citeren: ‘Hier doen we het voor’. Alle kritiek die men tegen LICHT kan hebben (vooral megalomanie en quasi-diepzinnigheid afgewisseld met kinderlijke verwondering) is begrijpelijk maar maakte ook het spektakel mogelijk dat nooit zo imposant zou zijn geweest als musici en anderen niet op superieur-esthetische wijze de kansen hadden gegrepen die dit werk hen bood.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links