Interview

Interview met Jessye Norman

 

© Paul Korenhof, oktober 2019

 

In de zomer van 1989 had ik op verzoek van platenmaatschappij Philips in Londen een interview met Jessye Norman naar aanleiding van het verschijnen van een complete opname van Carmen. Hoewel Norman de titelrol nooit op het toneel had gezongen (of zou zingen), prijkte met name de Habanera wel regelmatig op haar concertprogramma en aangezien Bizet's opera nog niet in de Philips-catalogus was opgenomen, lag een opname met de stersopraan van dit label voor de hand. Het overlijden van Jessye Norman op 30 september vormde voor mij aanleiding dit interview in enigszins ingekorte vorm opnieuw te publiceren.

Jessye Norman (foto Carol Friedman)

Drie minuten na het afgesproken tijdstip zeilt Jessye Norman de suite binnen die Philips voor het interview gereserveerd heeft en ook daar blijkt haar persoonlijkheid nog sterker dan haar fysieke aanwezigheid. Ik laat me niet intimideren en stel een inleidende vraag om het ijs te breken en de sfeer af te tasten. Het antwoord is weinig bemoedigend: "Als u mijn biografie bestudeerd had, zou u weten . . .". Ik lanceer een paar andere vragen om het gesprek open te breken, maar even later is het weer mis. Na een wederom schijnbaar onschuldige vraag klinkt een bestraffend "Als u uw huiswerk gedaan had, zou u weten . . ."

Sopraan of mezzosopraan
Andere vragen maken antwoorden los van hooguit twintig woorden, niet iets waar journalistiek garen mee te spinnen valt, en keer op keer zie ik een fijne glimlach in de trant van 'Ik ben benieuwd wat je daarmee doet', maar ik ben niet naar Londen gekomen om mij te laten afschepen. De aanhouder wint en uiteindelijk ook degene die wil praten over zaken die Jessye Norman emotioneel bezighouden, zoals haar betrokkenheid bij alles wat met mensenrechten te maken heeft. En ik moet haar gelijk geven. Er zijn belangrijker zaken in het leven dan steeds maar weer in interviews dingen vertellen, die iedereen onderhand zou kunnen weten. Soms stelt het leven echter andere eisen en dus blijf ik op een gegeven moment bij mijn vraag wat woorden als sopraan, mezzosopraan en alt voor haar betekenen:

"Ik beschouw mezelf als zangeres en het maakt mij niets uit hoe de mensen mij noemen. Het gaat mij niet om etiketjes, maar of ik mijn rollen zingen kan, en dan bedoel ik niet de omvang in termen van hoogte of laagte. Wie zich uitsluitend daardoor laat leiden, kan niet serieus als artieste beschouwd worden. Het karakter van een rol moet interessant zijn, voor de vertolker en voor het publiek. Muziek die mijn belangstelling niet heeft. zing ik niet, ook niet als de noten perfect bij mijn stem passen."

In die richting wijst haar veelzijdige repertoire, van Purcell's Dido tot Wagner's Kundry en van de liederen van Poulenc tot de Derde van Mahler. Opvallend is wel dat het Italiaanse repertoire op haar voorkeurslijstje ontbreekt: "Dat is geen definitieve keuze. Het betekent gewoon dat ik mij momenteel, zeker als het om theaterwerken gaat, meer aangetrokken voel tot de karakters in Franse en Duitse opera's, vooral tot rollen die verwant zijn aan de Griekse mythologie. Alceste is ook als karakter heerlijk om te doen. terwijl veel Italiaanse rollen . . ."

"Ach, de muziek van Aida is natuurlijk wel mooi. maar als het erop aankomt is het karakter van Lady Macbeth veel interessanter. Er is óok één dirigent die mij steeds probeert over te halen om die rol te doen en ik blijf hem vertellen dat Verdi zelf voor die rol geen zangeres met een mooie stem wilde. maar we kunnen het altijd proberen. Tenslotte zijn er genoeg zangeressen met mooie stemmen die het ook gezongen hebben, zoals Christa Ludwig en Shirley Verrett."

Purcell en Berlioz
Norman's repertoire aan 'mythologische rollen' loopt van Phèdre ( Hippolytc et Aricie), Iphigénie en Alceste tot Strauss' Ariadne met centraal de Dido's van Purcell en Berlioz. Wel was ik nieuwsgierig waarom zij meteen na haar omjubelde Met-debuut in 1984 als Cassandra Les Troyens die rol verruilde voor Dido: "Cassandra is rechtlijniger: zij heeft haar visioen gehad, weet dat de tragische afloop onvermijdelijk is en raakt dan als karakter op een dood spoor. Dido is een driedimensionale vrouwenfiguur. een vorstin die Carthago tot bloei heeft gebracht en al die tijd de herinnering aan haar echtgenoot trouw is gebleven. Als zij eindelijk weer verliefd wordt, pakt dat verkeerd uit en maakt de teleurstelling het haar onmogelijk verder te leven."

"Ondanks alle muzikale en technische verschillen heeft Purcell's Dido hetzelfde karakter. Haar muziek vraagt om een uitvoering vanuit onze huidige kennis van de barok, maar als personage raakt zij in dezelfde mate in de ban van haar emoties. Het drama had in de periode van de barok een andere vormgeving. maar de menselijke implicaties zijn dezelfde. Het grote verschil tussen Purcell en Berlioz is, dat in het theater van de l9de eeuw van personages meer emoties werden verwacht. Daardoor kon Berlioz in zijn partituur een groter expressief scala verwerken, zoals een moderne versie weer totaal anders uitgewerkt zou worden, al moet ik er wel bij zeggen dat ik geen behoefte heb aan een ook nog 20ste-eeuwse Dido, maar niet omdat ik iets tegen 20ste-eeuwse muziek heb. Integendeel! Ik heb de Gurrelieder gezongen, in de Met heb ik Erwartung gedaan, gekoppeld aan Blauwbaard's Burcht, en ik heb de Altenberg-Lieder van Berg gezongen en zijn orkestliederen uit de jaren twintig . . ."

En muziek van tijdgenoten?
"Van wie? Als u mij een componist uit deze eeuw kunt noemen die de moeite waard is en die ik niet op mijn repertoire heb, zou ik zijn naam graag willen weten. Ik kan natuurlijk niet alles zingen. maar als ik moderne muziek ontdek die voor mij de moeite waard is om te zingen. dan zou ik dat ook doen."

Een vrouwelijke Don Juan
Terug naar haar Franse repertoire dat zij onlangs uitbreidde met opnamen van drie rollen die zij nooit eerder zong: Giulietta en Antonia in Les Contes d'Hoffmann en de titelrol in Carmen. Opmerkelijk was dat de door haar gezongen Giulietta op EMI (onder Sylvain Cambreling) in haar ogen minder interessant is dan dezelfde rol op Philips, voor welk label zij zelf onder Jeffrey Tate de rol van Antonia opnam:
"De partituur die we voor EMI deden, was uitgebreider dan de traditionele versie, maar de rol zelf is niet echt veranderd. Dat is wel het geval bij de nieuwe opname voor Philips in een versie van de Amerikaanse musicoloog Michael Kaye. Dat is een andere Giulietta dan we gewend zijn. Een boeiend contrast, al is het werk ook zonder dat al interessant genoeg. Soms krijg ik de indruk dat we ons nu pas beginnen te realiseren hoe geniaal Offenbach wel was, maar populaire muziek wordt nu eenmaal makkelijk ondergewaardeerd."

Dat geldt ook voor Carmen.
"Dikwijls realiseren wc ons niet eens meer hoe ontzettend knap Bizet's partituur in elkaar zit. Ik vond het heerlijk om eindelijk op vertrouwelijke voet te komen met een opera die ik mijn leven lang gekend en bewonderd heb. Ik heb die rol altijd willen zingen, ook omdat karakters als Carmen, Giulietta en Dalila zo sterk verschillen van de heroïsche karakters die ik meestal doe. Carmen is een soort vrouwelijke Don Juan, iemand met morele waarden die totaal anders zijn dan die van Dido, Elsa of Elisabeth. Zo'n rol toont weer een heel ander facet van het vrouwelijke karakter en afgezien van de muziek is het dat wezenlijk anders zijn, dat het zo heerlijk maakt om in zo'n karakter te kunnen kruipen. Carmen is niet het type dat geeft, liefheeft en steunt, zoals veel andere operaheldinnen, en dat brengt je toch in een totaal andere belevingswereld."

In 1991 in het Amsterdamse Concertgebouw (foto Frans Schellekens)

Elettra of Elektra
Plannen voor andere labels behelzen op dit moment onder meer Parsifal onder Levine voor DG, Tristan und !solde onder Solti voor Decca en een opera van Strauss die niet genoemd mag worden. Ondertussen weet iedereen dat Solti al vijftien jaar een bezetting voor Die Frau ohne Schatten bijeen tracht te brengen en dat Abbado rondloopt met vergevorderde plannen voor Elektra. Om het gesprek in die richting te krijgen, begin ik eerst over Elettra in Idomeneo, een rol die wij wel al onder Colin Davis op het toneel gezongen heeft, maar waarvan de studio-opname nog onzeker is:

"lk ben er nog niet uit of dat helemaal mijn muziek is. Niet omdat ik er technische problemen mee heb. maar de rol past niet binnen het repertoire dat ik momenteel zingen dan moet je uitkijken. Die Idomeneo stond gepland voor dezelfde periode als de opname van Tristan, een Kundry in de Met en die Strauss-opera die ik niet mag noemen. Die rollen gaan niet samen met een Elettra. Anders ligt het met Strauss' Salome die ik in Dresden ga opnemen. Dat heb ik altijd al gewild. Zulke schitterende muziek, prachtig geschreven, maar vooral een karakter dat volkomen verschilt van wat ik meestal doe."

En Elektra?
"Misschien . . ."
Een zware rol!
"Alles wat ik doe is waar. Is Elektra echt zwaarder dan Kundry, Isolde of twee rollen in Les Troyens? Niet dat ik die rollen daarop uitkies, maar een uitdaging is het soms natuurlijk wel. En misschien voel ik me inderdaad aangetrokken door alles wat een uitdaging is."

Ligt dan na alle Sieglindes de uitdaging van Brünnhilde niet voor de hand?
"Misschien ben ik nog wel eens zo gek om de Walküre-Brünnhilde te zingen, die heeft door haar energie voor mij iets van een veulen, maar alle drie zie ik mij nog niet doen. Dat neemt niet weg dat ik de Götterdämmerung ook schitterend vind. Daar is Brünnhilde geen godin meer maar door-en-door vrouw en dat geeft toch speciale dimensies aan die rol. En als je zover bent, moet je constateren dat de drie rollen samen een heel mooie ontwikkeling te zien geven, en dat je ze eigenlijk allemaal zou moeten zingen. Maar met Sieglinde ben ik nog steeds heel gelukkig, al is het een probleem dat je een uur moet wachten voor je in de tweede akte weer op mag, en dat je daarna ook nog eens twintig minuten op de grond moet liggen. Dan moet je echt zorgen dat je zo gemakkelijk mogelijk ligt, want anders wordt het verschrikkelijk."

"Dit jaar hebben we in de Met de complete Ring van de opgenomen voor televisie met Otto Schenk als regisseur en Günthcr Schneider-Siemssen als ontwerper, naar Europese begrippen niet echt modern. Het is in zekere zin zelfs een terugkeer naar de oorspronkelijke ideeën van Wagner, maar het werd in de Met een enorm succes. Het slot van Götterdämmerung is ongelooflijk en ook de Feuerzauber: geen miezerig effect van een paar lampen of trucjes met laserstralen. maar werkelijk een zee van vuur en rook. Heel indrukwekkend en ik ben ervan overtuigd dat er op dit moment ruimte is voor een dergelijke realistische enscenering. Ik ben alleen benieuwd hoe daar in Europa op wordt gereageerd."

Eigen verantwoordelijkheid
Is de huidige overvloed aan Ring-ensceneringen niet gevaarlijk voor jonge zangers?
"Misschien. maar het is niet eerlijk het vliegtuig te verwijten, dat zangers verleid worden tot het aannemen van teveel werk. Je kunt altijd nee zeggen, maar jonge zangers moeten hun verstand te gebruiken en begrijpen dat er een verschil is tussen business en muziek. De business heeft zich nu eenmaal een sterke plaats verworven in het operatheater, maar het is onzin te denken dat men zich daar zorgen maakt over het feit of iets voor een jonge zanger wel of niet verstandig is. Als een jonge zangeres toestemt in het zingen van Brünnhilde of Isolde, is dat een ernstige fout van die zangeres en niet van het theater. Een zanger moet leren dat de enige, werkelijk DE ENIGE die zich permanent zorgen moet maken over zijn stembanden, degene is in wiens lichaam die stembanden zich bevinden. Het is niet realistisch te verwachten dat een agent of intendant zich zorgen gaat maken over de stembanden van een ander. Zij hebben hun eigen belangen en die liggen primair op het terrein van keihard zaken doen. Dat klinkt ijskoud, maar dit is nu een maar een van die ijskoude feiten van het leven."

"Natuurlijk is het moeilijk tegen een van levenslust blakende 21-jarige sopraan met een prachtige stem te zeggen dat zij nog lang geen Fidelio moet zingen, hooguit de muziek bestuderen en ervan genieten in haar eigen studeerkamer om over tien of twintig jaar de wereld ermee versteld te laten staan. Dat inzicht moet van binnenuit komen of - als zij gelukkig zijn - van iemand in hun omgeving die zij vertrouwen."

Relevantie
"Filosofen roepen al eeuwen dat jeugd verspild wordt aan jonge mensen, maar het is waar en het blijft een speling van de natuur dat rijping en fysieke krachten niet parallel lopen. Iemand van vijftig heeft wel het inzicht maar misschien niet meer de fysieke mogelijkheid om bepaalde rollen met een maximum aan flair en overtuigingskracht op het toneel te zetten. Dat hoeft ook niet, want de kracht van het theater is de kracht van de verbeelding. Ik moet er niet aan denken dat sommige mensen bepaalde rollen niet meer zouden mogen zingen omdat zij er niet meer de fysieke leeftijd voor hebben. Wie Schwarzkopf tegen het einde van haar carrière zag als Marschallin of nu de ook al wat oudere Alfredo Kraus als Werther, kan zich toch in de verste verte niet druk maken over een begrip als leeftijd! Een Werther van Kraus is toch het muzikaalste, meest lyrische en meest fantastische geluid dat je je kunt indenken? En dan wordt er tegenwoordig opeens zo sterk de nadruk gelegd op het feit dat zangers moeten kunnen 'acteren'. Wat een onzin! Volgens mij hebben zij altijd al geacteerd, alleen steeds op een manier die aansloot bij hun eigen tijd."

"Misschien zijn we in de VS iets conservatiever in de manier waarop opera gepresenteerd wordt, omdat wij niet die eeuwenlange Europese tradities hebben. Wij zijn nog niet zo ver dat we iedere opera op zijn kop zetten om voor een hedendaags publiek 'betekenis' en 'relevantie' te krijgen. Dat is net zo min nodig als het inkleuren van oude films. Humphrey Bogart hoeft voor mij niet in technicolor en ik zie absoluut niet in hoe roze wangen en een blauw kostuum ook maar iets kunnen verbeteren aan Casablanca. Die film is in zwart-wit een kunstwerk zoals hij is. Ik wil niet overkomen als een ouderwetse trien met oogkleppen, maar ik ben er wel van overtuigd dat alles wat doordacht en met smaak gedaan wordt, overtuigend kan zijn, ook als de zangers daarbij niet op hun hoofd gaan staan. Dat wil absoluut niet zeggen dat ik tegen iedere moderne enscenering ben. Voor mij is een regisseur als Jonathan Miller een genie en hij kan inderdaad een opera op zijn kop zetten, maar hij doet dat vanuit zijn genialiteit en niet louter uit effectbejag."

Muziek en wereldproblematiek
"Aan de ene kant is het best fijn populair te zijn. maar als je je deur uit komt, ben je wel meteen al je privacy kwijt. Ik zou dolgraag eens gezellig boodschappen doen, even rustig wat groente kopen om mijn eigen soep te maken. maar dat gaat niet meer. Mensen begrijpen niet dat het voor een uitvoerend artiest noodzakelijk is een beetje privacy te hebben en dat kan wel eens moeilijk zijn. Je wordt constant met je neus op het bestaan van andere mensen gedrukt. Misschien reageer ik daarom extra heftig, als ik vind dat er onrechtvaardigheid in het spel is, maar juist doordat ik zelf het gevoel heb dat ik in een glazen huis woon, vind ik het heel moeilijk in deze wereld te leven en me niet politiek betrokken te voelen."

"Ik weet dat ik misschien makkelijker gehoor vind dan veel andere mensen als ik zeg dat de VS meer geld beschikbaar moeten stellen ter bestrijding van bepaalde ziektes, Aids voorop, maar het feit dat ik een bekende zangeres ben. is voor mij alleen maar een toevallige bijkomstigheid. Wezenlijk belangrijk is voor mij de strijd tegen onrecht in het algemeen. En zolang mensen nog onrechtvaardig behandeld worden vanwege hun geloof, hun politieke overtuiging of hun huidskleur, is dat een onrecht dat iedereen aangedaan wordt. De slavernij was niet iets waar alleen de negers onder geleden hebben, het is de hele mensheid overkomen, en hetzelfde geldt voor de holocaust: die heeft niet alleen de joden getroffen. maar de hele mensheid."

"De neiging conservatisme te gebruiken als dekmantel voor onderdrukking, is niet voorbehouden aan de VS zoals in Europa wel gesuggereerd wordt. Als democratisch land hebben wij vrijheid van meningsuiting en beweging, en als een reactionair rechtse groepering een demonstratie wil houden, zal daarvoor helaas ook toestemming gegeven moeten worden, maar dat wil nog niet zeggen dat zo'n groepering bij ons meer kansen krijgt Misschien ben ik een hopeloze optimist, maar ik ben ervan overtuigd dat het steeds beter gaat met onze wereld, dat de mensen eindelijk gaan begrijpen wat er aan de hand is, dat zij eindelijk in de gaten hebben dat we iets aan het milieu moeten doen, en dat het gat in de ozonlaag geen grap is waar wc nog dertig jaar onze schouders over kunnen ophalen. Het is ook essentieel dat wc allemaal meewerken. Als één land de vervuiling bestrijdt terwijl een buurland maar blijft uitstoten, schieten we er niets mee op."

Wat doet een zangeres in zo'n wereld?
"Door de eeuwen heen is al dikwijls gezegd dat muziek de kracht heeft om wilde beesten te temmen en ik ben ervan overtuigd dat muziek mensen troost en rust kan brengen. Ik wil absoluut niet het air hebben van een zendeling en ik weet dat muziek niets oplost, maar muziek kan wel zorgen dat je je beter voelt. En als mensen zich door mijn muziek beter voelen, zijn zij misschien ook meer geneigd tot een positieve houding tegenover anderen en tegenover de wereld in het algemeen."

_____________
Klik hier voor In Memoriam Jessye Norman 1945-2019


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links