Column

Exit Daniele Gatti

 

© Aart van der Wal, 2 augustus 2018

 

Vakgenoot Jan Willem de Vriend is er heel duidelijk over: met de topdirigent Daniele Gatti komt het na zijn ontslag bij het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) nooit meer goed. Een briljante loopbaan vergooid als gevolg van een aantal akkefietjes die zijn reputatie voor eens en voor altijd hebben bezoedeld. Het gaat niet meer om de dirigent, maar om de mens Gatti. De Italiaan die zijn muzikale warmbloedige passie bepaald niet onder stoelen of banken stak en die – zo blijkt althans uit de verhalen die onlangs naar buiten zijn gekomen – in zijn omgang met vrouwen in een aantal gevallen zijn handen niet kon thuishouden. Al moeten de buitenstaanders (en dat zijn we feitelijk allemaal) het wel zonder concreet bewijs stellen. Veel maakt het niet uit, want er verschijnen verhalen in de pers en, waar of niet waar, het is gedaan met de carrière.

Eind 2016 had ik een uitgebreid vraaggesprek met Daniele Gatti. Hij toonde zich genereus, gepassioneerd, flamboyant, maar ook ernstig en vol toekomstplannen. We spraken af het interview op een later tijdstip te vervolgen. Dat tweede deel stond vooralsnog gepland in september, in aansluiting op of voorafgaand aan een (eveneens tweede) vraaggesprek met directeur Jan Raes, maar dat kan helaas geen doorgang meer vinden. Raes zal voorlopig wel iets anders aan het hoofd hebben.

De ellende begon vorige week voor Gatti met een artikel in de Washington Post, waarin twee beschuldigingen over zijn ‘ongewenste intimiteiten' werden geuit. De beide gebeurtenissen zouden zich hebben afgespeeld in 1996 en 2000. Niet bepaald recent dus. Veel reuring leek het in eerste instantie dan ook niet op te leveren. Er kwamen de gebruikelijke excuses van de zijde van Gatti en daarmee leek de kous af te zijn. Maar kort daarna volgden aantijgingen van soortgelijke signatuur door een aantal vrouwelijke leden van het KCO. Hoe ‘vers' die ervaringen zijn weten we niet, zoals we ook niet weten hoeveel musici zich over Gatti hebben beklaagd. Wel dat Gatti al vanaf 2004 regelmatig voor het orkest stond en dat hij in 2016 tot chefdirigent werd benoemd, als opvolger van Mariss Jansons.

Daniele Gatti, geschilderd door Hisko Hulsing

Het bestuur van het orkest heeft, alles afwegende, Gatti zijn medio deze week zijn congé gegeven. Natuurlijk, hij zal hebben gesputterd en dat ongetwijfeld ook in de naaste toekomst nog doen, desnoods met zijn advocaten het ontslag juridisch aanvechten, maar de ‘damage is done'. Van ‘damage control' kan niet of nauwelijks nog sprake zijn. Dat hij alle beschuldigingen ontkent ligt uiteraard in de rede, maar waarom dan dan de kort daarvoor nog geuite excuses? Het is het een of het ander.

Jan Raes kennende staat het voor mij vast dat hij niet over een nacht ijs moet zijn gegaan. Raes ziet een onherstelbaar beschadigd vertrouwen en geen toekomst voor Gatti's chefschap bij het orkest. Ondanks de vele successen (al waren er ook teleurstellingen en zowel binnen als buiten het orkest twijfels over Gatti's artistieke leiderschap) heeft het bestuur voor een oplossing gekozen die nog veel problemen met zich mee zal brengen. Niet alleen op juridisch, maar ook op muzikaal vlak. Er zijn op dit moment immers niet voldoende geschikte kandidaten om het chefstokje van Gatti over te nemen en het is nog maar de vraag of er dirigenten van voldoende statuur kunnen worden gevonden die de door Gatti te dirigeren programma's in het komende seizoen überhaupt kunnen of willen overnemen. Er zijn niet alleen de reeds lang tevoren volgeplande agenda's, maar ook het repertoire kan voor een fors struikelblok zorgen. Bovendien zijn er nog de uitgebreide tournee door de V.S. en Debussy's Pelléas et Mélisande bij DNO.

Maar de beslissing zal uiteindelijk toch niet al te moeilijk zijn geweest, want er moest niet alleen rekening worden gehouden met de musici, maar ook met het publiek, de sponsoren en het zo belangrijke netwerk in binnen- en buitenland. Allemaal zaken die tot iedere prijs moeten worden gekoesterd. Bovendien: niemand wil graag in opspraak zijn en blijven, en dat geldt bovenal voor het KCO als ons muzikale nationale boegbeeld.

In sommige kranten maar ook op sociale media is de suggestie gewekt of wordt erover gespeculeerd over nog een andere (overigens verborgen gebleven) reden voor het ontslag, in dit geval toegespitst op het ambivalente niveau van Gatti's interpretaties. Of anders gezegd: het orkest wilde graag van hem af en was de publicatie in The Washington Post daarom een welkome aanleiding, verder nog aangevuld met klachten van een aantal vrouwelijke musici. Een aanwijzing in die richting zou het spreekverbod zijn, dat aan alle orkestleden is opgelegd. Waarschijnlijk lijkt dit scenario evenwel niet, zowel vanuit de juridische als de artistieke optiek. Het zou bovendien als een boemerang kunnen terugslaan op zowel het orkest als het bestuur.

Er is sinds de herfst van 2017 op dit vlak zo het een en ander gebeurd en dit allemaal dankzij de snel om zich heen grijpende #Metoo beweging. Menige ‘celebrity' die dacht hoog te paard te (kunnen blijven) zitten, zag zich geconfronteerd met beschuldigingen over wangedrag die hem in een hopeloze positie deed belanden. Ook in de klassieke-muzieksector. Denk maar aan James Levine, Charles Dutoit en Bernard Uzan. Of de geuite beschuldigingen terecht zijn, of er sprake is van zoiets banaals als rancune of jaloezie, weten we uiteraard niet, maar het adagium ‘waar rook is, is vuur', is in de meeste gevallen al voldoende om een carrière te doen sneuvelen. Al mag er tevens een winstpunt worden gemeld, want duidelijk is intussen wel dat men zich in de toekomst minstens tweemaal zal bedenken alvorens over te gaan tot ‘ongewenste intimiteiten'. Maar zelfs als ze op dat moment 'gewenst' zijn, kan het later toch nog behoorlijk mislopen. Zomaar, om de een of andere banale reden. Maar hoe het ook zij, het ontslag van Daniele Gatti heeft op de keper beschouwd niets ‘koninklijks' in zich. Velen zijn er de dupe van en hij in de eerste plaats.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links