CD-recensie

 

© Tjako Fennema, augustus 2019

 

Harmonium Atlas - Dirk Luijmes

Dirk Luijmes bespeelt 8 verschillende harmoniums in 80 composities van o.m. Janácek, Liszt, Kodály, Rachmaninov, Cui, Stravinsky, Bizet, Vierne, Karg-Elert, Reger, Czerny, Hauer, Bruckner, Turina, Rossini, Saint-Saëns, César Franck, Lemmens, Jongen, Zagwijn, Brandts Buys, Berlioz, Nielsen, Sibelius, Grainger, Elgar, Alkan, Massenet en Guilmant

Quintone Q1901 (4 cd's)
Opname: 2017-2018, Brummen, Barger Compascuum, Velp en Haarlem

http://www.dirkluijmes.nl

 

Dirk Luijmes is de onbetwiste harmoniumexpert in ons land. Met deze goed gedocumenteerde 4 cd-box brengt hij een ode aan het instrument dat sedert 1840 een vaste plaats kreeg in het muziekinstrumentarium om vervolgens een grote vlucht te nemen in de huismuziek. Onnodig te melden dat dit met balglucht rietaangeblazen instrument een langere voorgeschiedenis kent. Duidelijk moge zijn dat het harmonium familie is van het accordeon; twee instrumenten die een grote populariteit genoten maar ten onrechte gebukt gaan onder zekere vooroordelen.

 
  De schilder Paul Gaugain speelde ook - blootsvoets - op het harmonium.

Vrijwel alle werken op deze 4 cd-set zijn oorspronkelijk voor harmonium geschreven, door componisten die vóór 1900 zijn geboren; en daaronder zeker niet de minste. Koploper is Sigrid Karg-Elert, die zelfs apart componeerde voor zuig- of drukwind harmoniums. Arnold Schönberg zette het instrument in bij de transcriptieavonden van zijn Verein für musikalische Privataufführungen in Wenen. Anton Bruckner, Leos Janácek en Fanz Liszt hadden thuis ook een harmonium. Zelfs Stravinsky wilde in Les Noces een harmonium inzetten; van hem zijn schetsen bewaard gebleven voor harmoniummuziek.

In feite biedt het harmonium meer mogelijkheden dan de piano, waarbij te denken valt aan tremolandi en dynamische contrasten. Echter de uitgesproken klankherkenbaarheid verkeert ook in het nadeel van het instrument. Het is dan ook niet zo gemakkelijk voorstelbaar om deze omvangrijke box in één ruk te savoureren. Maar wie de moeite neemt ontdekt pareltjes op deze 4 cd's. Niet vergeten mag worden dat Frankrijk als moederland geldt van het drukwindharmonium als recitalinstrument.

Op deze cd-set bespeelt Luijmes voornamelijk op een Frans Mustel drukwindharmonium uit 1878. Bij drukwind wordt de lucht naar buiten geblazen, terwijl bij het intiemere zuigwindharmonium de lucht wordt aangezogen, wat zich kenmerkt door de specifiieke klankleur. 'Zuigwind' vond zijn weg naar honderdduizenden huiskamers en - inderdaad - in voornamelijk protestante kringen. Wereldwijd zijn er miljoenen harmoniums gebouwd, met de VS als hoofdleverancier, terwijl ons land ook twee fabrikanten telde. Alhoewel een relatief kostbare aanschaf was het zuigwindharmonium voor kleine luyden zeker binnen bereik en menigmaal op afbetaling. Firma's als G.A. Goldschmeding's piano- en orgelhandel (met filialen in den lande) hadden er dagwerk aan, inclusief de verkoop van - klavarscribo - bladmuziek met opwekkingsliederen en psalmen.

Het Mustal drukwindharmonium uit 1878

Het kostte uw recensent enige weken om de vier cd's te beluisteren, want het is net als met de muziek van Wagner, zoals Rossini in 1867 opmerkte: "mooie momenten maar saaie kwartieren". Maar - zoals bekend - schreef 'de zwaan van Pesaro' in zijn Petite Messe Solennelle ook een harmonium voor. Onwillekeurig tip je dan naar een Preludium van Bruckner, naar Liszts Am Grabe Richard Wagners en naar Stravinsky's fragment uit Symphonies pour instruments à vent. Kortom doorbijten wordt beloond en - werkelijk - met de minuut stijgt de waardering voor Luijmes' repertoirekeuze en inzet. Maar ook voor menige speciaal voor het instrument geschreven compositie, want Luijmes zag af van bewerkingen.

De composities op deze 4 cd's zijn globaal ingedeeld naar land van herkomst. Daar duikt in de sectie België-Nederland de naam van de actieve componist voor harmoniummuziek Cor Kint (1890-1944) op. Die woonde ooit vlakbij mijn woning in Hlversum en vond in mijn plaatsgenoot, de dirigent dr. Thijs Kramer, een actieve protagonist die zelfs zover ging om heruitgaven van bladmuziek van Kint te bezorgen.

Terzijde 1: Pop
Harmoniums werden ook meermalen ingezet in de pop. John Lennon van The Beatles bespeelde een Mannborg harmonium in We Can Work It Out en ook in onder meer Rubber Soul klinkt het instrument. Maar wie wist dat Pink Floyd, Elton John, Tori Amos en Supertramp het instrument inzetten? Allemaal musici van een generatie die in hun directe omgeving met het harmonium kennis maakten.

Terzijde 2: Literatuur
Vergeet niet het hilarische verhaal van Maarten 't Hart: 'De houtwurmmars', over een oom-handelaar in tweedehands harmoniums (Het vrome volk, uitg. Arbeiderspers, 1974) alsook in 'Opent uwen mond' (Maatstaf 1980). Op YouTube vertelt Dick Luymes vanuit het MCO erover.

Terzijde 3: Musea in Nederland en België
Nederland bergt in in Barger Compascuum een uniek harmoniummuseum met de grootste collectie ter wereld (zo'n 250 instrumenten) en ook het Overijsselse Paasloo, om de hoek bij het graf van de dichter J.C. Bloem, heeft een harmoniummuseum met 65 instrumenten.
België heeft in Klein-Willebroek (Antwerpen) een harmoniummuseum met ruim 100 instrumenten inclusief een overzicht van Belgische bouwers.

In de afbeelding hieronder links een drukwind- en rechts een zuigwindharmonium.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links