CD-recensie

 

© Siebe Riedstra, december 2018

 

Michael Gielen Edition Vol. 7 - SWR»Music

SWR 19061 (8 cd's)

Inhoudsopgave deel 7 (gedownload):

1.
Glagolitic Mass by Leos Janácek
Performer: Imrich Szabo (Organ), Thomas Moser (Tenor), Mártha Szirmay (Alto),
Ellen Shade (Soprano), Gunter Reich (Bass)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra, Slovak Philharmonic Chorus
Period: 20th Century
Written: 1926; Brno, Czech Republic

2.
Taras Bulba by Leos Janácek
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1915-1918; Brno, Czech Republic

3.
Psalm 23, Op. 14 by Alexander von Zemlinsky
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra, Slovak Philharmonic Chorus
Period: 20th Century
Written: 1900; Vienna, Austria

4.
Sun-treader by Carl Ruggles
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Stuttgart Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1926-1931; United States

5.
Central Park in the Dark by Charles Ives
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Stuttgart Radio Symphony Orchestra
Written: 1906

6.
General William Booth Enters into Heaven by Charles Ives
Performer: Richard Anlauf (Baritone)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Stuttgart Radio Symphony Orchestra, Southwest German Radio Vocal Ensemble
Period: 20th Century
Written: 1914; USA

7.
Tabuh-tabuhan by Colin McPhee
Performer: Claude Helffer (Piano), Peter Roggenkamp (Piano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Stuttgart Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1936; USA

8.
The Unanswered Question by Charles Ives
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century

9.
Arcana by Edgard Varèse
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1925-1927; USA

10.
Variations for Orchestra by Eduard Steuermann
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1958; USA

11.
Le martyre de St Sébastien by Claude Debussy
Performer: Brigitte Messthaler (Alto), Hanna Aurbacher (Alto), Catherine Gayer (Soprano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Stuttgart Radio Symphony Orchestra, Southwest German Radio Vocal Ensemble, Bavarian Radio Choir
Period: 20th Century
Written: 1911; France

12.
Nocturnes (3) for Orchestra by Claude Debussy
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Stuttgart Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic
Written: 1897-1899; France

13.
Berceuse elégiaque, Op. 42a by Ferruccio Busoni
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1910; Berlin, Germany

14.
Symphonic Nocturne, Op. 43/K 262 by Ferruccio Busoni
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Stuttgart Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1914; Berlin, Germany

15.
Studies (2), Sarabande and Cortège on Doktor Faust, Op. 51/K 282 by Ferruccio Busoni
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic

16.
Concerto for Piano in F minor, Op. 114 by Max Reger
Performer: Steven De Groote (Piano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic
Written: 1910; Germany

17.
Die Gezeichneten: Prelude by Franz Schreker
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1913-1915; Austria

18.
Symphony "Mathis der Maler" by Paul Hindemith
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Saarbrucken Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century

19.
Concerto for Orchestra no 1 by Goffredo Petrassi
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1933-1934; Italy

20.
Der Rosenkavalier, Op. 59: Mir ist..."Rose Presentation" by Richard Strauss
Performer: Cornelia Kallisch (Alto), Christiane Boesiger (Soprano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic
Written: 1909-1910; Germany

21.
Madama Butterfly: Un bel dì, vedremo by Giacomo Puccini
Performer: Elizabeth Whitehouse (Soprano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic
Written: 1904

22.
Madama Butterfly: Scuoti quella fronda "Flower Duet" by Giacomo Puccini
Performer: Margit Neubauer (Soprano), Elizabeth Whitehouse (Soprano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra, Frankfurt Opera Chorus
Period: Romantic
Written: 1904; Italy

23.
Wesendonck Lieder: no 1, Der Engel by Richard Wagner
Performer: Waltraud Meier (Mezzo Soprano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic
Written: 1857-1858; Germany

24.
Wesendonck Lieder: no 5, Träume by Richard Wagner
Performer: Waltraud Meier (Mezzo Soprano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic
Written: 1857-1858; Germany

25.
Lieder (5), Op. 41: no 1, Wiegenlied by Richard Strauss
Performer: Waltraud Meier (Mezzo Soprano)
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic
Written: 1899; Germany

26.
Tod und Verklärung, Op. 24 by Richard Strauss
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: Romantic
Written: 1888-1889; Germany

27.
Daphnis et Chloé by Maurice Ravel
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra, Europe Choir Academy
Period: 20th Century
Written: 1909-1912; France

28.
Miroirs: Une barque sur l'océan by Maurice Ravel
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1904-1905; France

29.
Miroirs: Alborada del gracioso by Maurice Ravel
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1904-1905; France

30.
Valses nobles et sentimentales by Maurice Ravel
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Stuttgart Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1911; France

31.
Symphony no 3 in C minor, Op. 43 "Le divin poème" by Alexander Scriabin
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1902-1904; Russia

32.
La valse by Maurice Ravel
Conductor: Michael Gielen
Orchestra/Ensemble: Southwest German Radio Symphony Orchestra
Period: 20th Century
Written: 1920; France

   

Van 1973 tot 1976 was Michael Gielen chefdirigent van de Nederlandse Opera (toen nog de Nederlandse Operastichting). Hij werkte samen met chefregisseur Götz Friedrich en iedereen die beweert dat de glorietijd van de Nederlandse – pardon, Nationale – opera pas begon na de verhuizing naar de Stopera en de komst van Pierre Audi verdient – met permissie – een schop onder zijn kont. Onvergetelijke producties kwamen tot stand – Wozzeck, Tristan, Falstaff, Elektra – gedirigeerd door een man, die wonderlijk genoeg pas nadat hij is gestopt met dirigeren wordt erkend als een maestro met een legaat. Een legaat dat hij grotendeels verwezenlijkte in Baden-Baden, bij het orkest van de SWR, de publieke omroep. Dit is het jongste en zevende deel van de Michael Gielen Edition van het label SWR Musik.

De vader van Michael was regisseur Josef Gielen, zijn joodse moeder was actrice, de pianist en componist Eduard Steuermann was zijn oom. Hij werd geboren in Dresden, in 1928, en een vlugge rekensom leert dat hij met een joodse moeder al vroeg moest verhuizen. Via Berlijn en Wenen naar de andere kant van de oceaan, waar zijn vader in het Teatro Colon van Buenos Aires een positie had verworven. Gielen kijkt daar dankbaar op terug:

‘Für mich war die Emigration ein Segen. Nicht nur rein physisch, dass ich nicht zum Volkssturm musste – oder meine Mutter nicht ins KZ – sondern dass ich in aller Ruhe studieren konnte, bei wunderbahren Lehrern, die auch Emigranten waren. Ich habe nie eine Musikhochschule besucht und nie einen geregelten Dirigier-Unterricht genossen'.

In 1950 keerde Gielen terug naar Wenen, waar hij aan de Staatsoper als correpetitor (pianist bij repetities) werkte voor dirigenten als Böhm, Mitropolous en Karajan. Al gauw vond hij de weg naar de SWR en het Südfunk Orkest in Stuttgart, en ontwikkelde hij zich als een gerenommeerd specialist in de uitvoering van uiterst complexe eigentijdse partituren. Met voorop de wereldpremières van Die Soldaten van Bernd Aloïs Zimmermann (Keulen, 1965) en het Requiem van György Ligeti (Stockholm, 1965). Na een chefdirigentschap van het Nationaal Orkest van België (1968-73) en voornoemd chefdirigentschap in Amsterdam volgde een tienjarige verbintenis als GMD van de opera in Frankfurt (1977-87).

In 1986 verwierf hij de misschien wel belangrijkste benoeming van zijn leven, als chefdirigent van het SWF Sinfonieorchester Baden-Baden, een positie die hij bekleedde tot 1999. Hij bleef als gastdirigent aan dit orkest verbonden, en werd in 2002 benoemd tot eredirigent. In 2014 verscheen hij voor het laatst bij zijn orkest, tevens zijn laatste optreden als dirigent, veroorzaakt door toenemende oogproblemen. Het belangrijkste deel van zijn nalatenschap als dirigent heeft hij gerealisserd met de orkesten van de SWR, en de breedte van zijn repertoire is indrukwekkend. Net als zijn onfeilbare gehoor – ik hoor hem nog roepen in zijn karakteristieke nasale stem: ‘zweite trompete, cis, nicht c'. En dat in het pandemonium van Ligeti's Requiem.

De discografie van het orkest van de SWR heeft veel aandacht gekregen op deze site dankzij Hans Rosbaud, en volkomen terecht. Rosbauds uiterlijke verschijning werd daarbij beschreven als een keurige boekhouder. Michael Gielen beantwoordde niet aan die beschrijving, maar zijn no-nonsense benadering van zijn vak heeft zeker bijgedragen aan de trage erkenning van zijn kwaliteiten in het grote repertoire. Bruckner en Mahler voorop. De Gielen-Edition kent al drie delen die respectievelijk gewijd zijn aan Bruckner (Vol. 2), Mahler (Vol. 6) en Brahms (Vol. 3). De Editie zal uiteindelijk tien delen omvatten. Dit zevende deel bestrijkt de jaren 1961-2006 en bevat opnamen die werden gemaakt met de orkesten van de SWR in Stuttgart en Baden-Baden und Freiburg (het orkest verruilde in 1996 de Hans Rosbaud Studio in het Radiokwartier in Baden-Baden voor het nieuwgebouwde Konzerthaus in Freiburg). Overigens heeft ook in Duitsland het fusiespook toegeslagen: in 2016 werden de beide orkesten waarvan hier steeds sprake is door de SWR gefuseerd tot één ensemble dat gevestigd is in Stuttgart. Wie het mechaniek van dit soort besluiten kent weet al dat hier in feite het doodvonnis werd getekend voor het orkest van Baden-Baden und Freiburg en dat de lange traditie die werd opgebouwd door Hans Rosbaud (1948-62), Ernest Bour (1964-79), Kazimierz Kord (1980-86), Michael Gielen (1986-99), Sylvain Cambreling (1999-2011) en François-Xavier Roth (2011-2016) ten einde is gekomen.

Hoewel Gielen nog leeft, hebben we het na zijn afscheid van het podium in 2014 over de dirigent Gielen in de verleden tijd. Wie was hij? Hij paste wonderwel in de traditie die werd opgebouwd door Hans Rosbaud (1895-1962, op OpusKlassiek door Maarten Brandt [Bruckner] en Aart van der Wal [Tsjaikovski] uitgebreid besproken) en Ernest Bour (1913-2001). Overigens moest Ernest Bour ook zijn dirigeeractiviteiten opgeven wegens oogproblemen, en was hij lang actief in Nederland als chef-dirigent van het Radio Kamerorkest, en evenals Rosbaud en Gielen actief als gastdirigent van het Concertgebouworkest in de periode dat Marius Flothuis daar de artistieke leiding had. Net als Rosbaud en Bour was Gielen een no-nonsense orkestleider die zijn partituren kende tot vier cijfers achter de komma. Hij was, alweer gelijk Rosbaud en Bour, geen vlotte kerel die de blits maakte met uiterlijk vertoon of een gezellige grap. Zijn chefdirigentschap bij de Nederlandse Operastichting bracht met zich mee dat hij regelmatig werkte met het Radio Filharmonisch Orkest – de Publieke Omroep en de Opera werkten samen, waardoor de betrokken orkesten (RFO, Omroeporkest en Radio Kamerorkest) regelmatig in de orkestbak plaatsnamen. In die tijd werd er nog lang gerepeteerd (in de namiddag tot 18.00), en werden dirigenten afgemeten naar hun omgang met de klok. Dat Gielen het bestond om regelmatig door te gaan tot 18:05 droeg niet bij tot zijn populariteit, maar zijn vakmanschap stond niet ter discussie.

Op de acht cd's in deze box zijn op het eerste oog de meest wonderlijke combinaties samengebracht, altijd onder een pakkende noemer. Zo horen we op de achtste cd een wonderschone Valses nobles et sentimentales van Ravel – met veel meer aandacht voor de welluidende sonoriteit dan men zou verwachten – gecombineerd met een opulente Derde Symfonie van Skrjabin, gevolgd door een tot het eind toe in de teugels gehouden La Valse.

CD nummer 6 krijgt de noemer ‘Kitsch oder Kunst im Fernsehen' mee, naar aanleiding van een TV-productie waarin Gielen zich over het onderwerp Kitsch uitliet. Dat hij daarover intelligente dingen weet op te merken ligt voor de hand – de man is een intellectuele reus – maar dat hij daarna de Kitsch met zoveel liefde dirigeert dat je er ogenblikkelijk in gelooft, dat is grote Kunst. Deze cd sluit af met een overrompelende uitvoering van Tod und Verklärung van Richard Strauss, de tweede op cd, want tijdens zijn enige Amerikaanse chefdirigentschap in Cincinnatti (1980-86) nam hij dit werk ook op voor het label VOX.

Gielen componeerde zelf ook, en het ligt voor de hand dat we in een van de delen die nog moeten komen zullen kennismaken met de componist in de dirigent. Een componist die gezien zijn afkomst en leeftijd de grootste affiniteit had met Schönberg, Berg en Webern, maar ook met Bartók en Stravinsky, en Ligeti en Bernd-Aloïs Zimmermann. Voor componisten als Sibelius en Sjostakovitsj had hij in de jaren dat ik hem kende geen goed woord over. Luisteren naar de acht cd's in deze box betekent van de ene in de andere verbazing vallen, juist omdat het repertoire zo divers is. Neem de tweede schijf, met de titel Amerika|America. Daar horen we achtereenvolgens Sun-Treader van Carl Ruggles (de Amerikaanse incarnatie van Matthijs Vermeulen), drie stukken van Charles Ives, de gamelan-impressie Tabuh-Tabuhan van Colin MacPhee, de woedende Edgar Varese in Arcana en als laatste de Variationen für Orchester van .... nee, niet Arnold Schönberg, maar Gielens Onkel, Eduard Steuermann, niet alleen oom, maar een belangrijke leraar.

Deze zevende aflevering in de Michael Gielen Edition is een prachtig portret van een dirigent die we nog lang niet genoeg kennen. Dat aspect werd eerder onomstotelijk bewezen in de delen die gewijd zijn aan de complete symfonieën van Beethoven, Brahms, Bruckner en Mahler. Zijn klare blik, zijn grote hart en zijn begrip voor het sentiment dat in sommige partituren doorsijpelt en in de verkeerde handen tot tenenkrommende resultaten kan leiden, maken zijn musiceren niet alleen tot een genot, maar ook tot een les. Ik blijf hem eeuwig dankbaar.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links