CD-recensie

 

© Siebe Riedstra, oktober 2019

Eisler: Leipziger Sinfonie – Trauerstücke aus Filmpartituren – Nacht und Nebel

MDR-Sinfonieorchester Leipzig (Sinfonie, Trauerstücke), Kammersymphonie Berlin o.l.v. Jürgen Bruns
Capriccio C5368 • 64' •
Opname: augustus 2018, MDR, Leipzig (Sinfonie, Trauerstücke); november 2015, Kleiner Saal, Konzerthaus, Berlijn (Nacht und Nebel)

   

Hanns Eisler (1898-1962) was een componist met drie gezichten. Als arme sloeber studeerde hij tussen 1919 en 1923 gratis bij Arnold Schönberg en verwerkte diens twaaltoonstheorie in zijn eerste opusnummers, waaronder een indrukwekkende Pianosonate, zijn opus 1, die op aandringen van Schönberg door Universal Edition in Wenen werd gedrukt. In 1925 verhuisde hij naar Berlijn, waar hij lid werd van de Communistische Partij en zijn componeren in dienst stelde van de klassenstrijd. Toegepaste muziek in de vorm van strijdliederen, toneelmuziek in samenwerking met Bertolt Brecht en filmmuziek, waaronder de partituur voor Regen van Joris Ivens. Toen Hitler aan de macht kwam zag Eisler zich genoodzaakt Duitsland te verlaten en vestigde zich na de nodige omzwervingen in Hollywood als filmcomponist en docent. Een leerboek over filmcompositie schreef hij samen met Theodor Adorno. Wegens zijn communistische sympathieën werd hij slachtoffer van het Mccarthyisme en zag zich opnieuw gedwongen om te vertrekken. Hij vestigde zich rond 1950 definitief in de toenmalige DDR, waar hij met zijn neus op de feiten van de communistische heilsstaat werd gedrukt. Hier begon de derde fase van zijn compositorische loopbaan, die werd ingeluid met het lied Auferstanden aus Ruinen – het volkslied van de DDR. In de laatste twaalf jaren van zijn carrière schreef hij bijna alleen toneel- en filmmuziek. Symfonische werken en kamermuziek vond hij burgerlijke nonsens.

In 1959 nam Eisler desondanks de opdracht aan tot het schrijven van een symfonie, een opdracht waar hij geen raad mee wist en die hij drie jaar voor zich uitschoof tot de dood hem inhaalde. Tilo Medek (1940-2006), destijds een jonge componist die zich net bij Eisler als leerling had laten inschrijven (de enige ontmoeting met zijn nieuwe leraar), kreeg inzage in de karige schetsen en ontfutselde aan Eislers weduwe de toestemming tot voltooiing. Hij deed dat op dezelfde manier die Eisler regelmatig toepaste, door oud materiaal opnieuw te gebruiken: Eisler was zijn leven lang net als Handel en Bach uiterst handig in het recyclen van oude noten. Helaas zag Medek er niet tegen op om hier en daar zijn eigen fantasie los te laten op de partituur, waardoor er een merkwaardige pastiche is ontstaan waarin de vertrouwde Eisler wordt afgewisseld met episodes die onmogelijk uit zijn pen kunnen stammen. Een saillant voorbeeld is het opzettelijk vals spelende hoempaorkest in het vierde deel, een soort humor waar Eisler voor bedankt zou hebben, zelfs in een film.

Nog een potpourri wordt ons voorgeschoteld onder de titel Trauerstücke aus Filmpatituren, treurmuziek uit twee DDR-televisiefilms: Aktion J (1961) en Esther (1962), waarvan de muziek opnieuw uit oudere films stamt. Dirigent Jürgen Bruns en Tobias Fasshauer stelden deze suite in 2015 samen en opnieuw mag men zich afvragen of de componist er blij mee geweest zou zijn.

Het beeld verschuift drastisch met het derde werk op deze cd, de eerste registratie van de complete partituur bij de film Nuit et Brouillard van Alain Resnais uit 1956. Nuit et Brouillard, in het Duits Nacht und Nebel, is een film waarin Resnais schokkend documentair beeldmateriaal over de holocaust combineerde met kleurenopnamen van concentratiekamp Auschwitz. Filmkenners zullen even opkijken bij de naam van de dirigent die de originele soundtrack in Parijs opnam: Georges Delerue. Zoals toentertijd gebruikelijk werden die opnamen gemaakt terwijl de film werd afgespeeld, en begrepen de betrokken musici niets van de muziek van Eisler, die in een bijna onschuldige naïviteit diametraal tegenover de afschuwelijke beelden stond. Overigens is ook hier weer sprake van leentjebuur, de titelmuziek is afkomstig uit de toneelmuziek voor Winterschlacht.

Al met al een cd die gemengde gevoelen zal oproepen, afhankelijk van de betrokkenheid van de luisteraar bij het onderwerp. Voor bewonderaars van Hanns Eisler is iedere noot van de componist de moeite waard, zelfs in een verdraaide context. Uiteraard is de filmmuziek voor Nacht und Nebel juist zonder de beelden en de doorlopende voice-over een absolute must-have. Over de uitvoeringen kunnen we kort zijn, dirigent Jürgen Bruns heeft zijn ziel en zaligheid in deze productie gelegd en kreeg daarbij de meer dan volledige inzet van zijn beide orkesten. Met name de door hemzelf opgerichte Kammersinfonie Berlin speelt in Nacht und Nebel de sterren van de hemel en is schitterend opgenomen door Gideon Boss (de drijvende kracht achter een eigen label dat hier al een paar maal aan de orde kwam). De toelichting is helder en gedetailleerd. Vanwege de filmmuziek bij Nuit et Brouillard een plaatpremière zonder weerga.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links