CD-recensie

De Italiaanse Nicolai ontdekt

 

© Paul Korenhof, augustus 2009

 

 

Nicolai: Il templario.

Kouta Räsänen (Cedrico il Sassone), Stanley Jackson (Vilfredo d'Ivanhoe), Judith Kuhn (Rovena), Andreas Kindschuh (Luca di Beaumanor), Hans Christoph Begemann (Briano di Bois-Guilbert), André Riemer (Isacco di York), Tiina Penttinen (Rebecca), Chor der Oper Chemnitz, Robert-Schumann-Philharmonie o.l.v. Frank Beermann.

CPO 777 434-2 (opname: Chemnitz 2008)


Een halve eeuw geleden kreeg ik mijn eerste Verdi-biografie in handen en sinds die tijd ben ik achtervolgd door de vraag wat de Duitse componist Otto Nicolai zou moeten aanvangen met het libretto van Nabucco. Niet echt een prangende vraag die absoluut een antwoord behoefde, anders was ik er wel achteraan gegaan, maar toch iets wat intrigeerde. Ik kende Nicolai alleen van zijn Lustigen Weiber von Windsor, een typisch Duits 'volkstümlich' werk dat nog maar weinig met Shakespeare te maken heeft, en het idee dat Temistocle Solera speciaal voor hem Nabucco zou hebben geschreven, kwam mij erg vreemd voor. Toch is het waar, evenals het feit dat Nicolai het tekstboek verwierp, waarop Merelli, de intendant van de Scala, het de jonge Verdi aanbood - en de rest is geschiedenis.

Na een korte carrière als zanger (hij zong in die tijd onder meer de Christus-partij in de Matthäus Passion) en zangleraar werd de jonge Otto Nicolai (1810-1849) in 1833 benoemd tot organist aan de Pruisische ambassade te Rome. Daar ontwikkelde hij een groeiende belangstelling voor zowel de Italiaanse kerkmuziek als de opera en van de vijf complete opera's die hij bij zijn vroege dood op zijn naam had staan, waren er dan ook vier geschreven op een Italiaanse libretto en voor Italiaanse theaters. Hoe vreemd het ook moge klinken: Die lustigen Weiber von Windsor (Berlijn, 1849) is zijn enige belangrijke compositie op een Duitse tekst.

Nicolai's eerste opera, Enrico II, ontstond in 1836 op hetzelfde libretto waarop Rosmonda d'Inghilterra van Donizetti gebaseerd was, maar ging pas in november 1839 in Triëst in première, overigens zonder al te veel succes. Een gunstiger onthaal viel ten beurt aan Il templario (De tempelier) naar de roman Ivanhoe van Sir Walter Scott, dat na de première in Turijn op 11 februari 1840 gedurende een groot deel van de 19de eeuw in totaal circa zeventig verschillende producties beleefde. Daarop volgde in 1840 in Venetië Gildippe ed Odoardo op een libretto van Temistocle Solera en in 1841 sloot Nicolai zijn Italiaanse carrière af in de Scala met  Il proscritto, geschreven op een libretto van Gaetano Rossi dat eerst was geweigerd door een onbekende jonge Italiaanse componist met de naam Giuseppe Verdi...

Toen Nicolai in 1841 zelf een voorstelling van Il templario in Wenen dirigeerde, leidde dat tot zijn benoeming als Kapellmeister. In die functie, die hij zes jaar lang zou uitoefenen, zou hij grote invloed hebben op zowel het Weense muziekleven als op de ontwikkeling van het orkest van de Hofoper, waarmee hij op 28 maart 1842 een reeks concerten organiseerde (wellicht de eerste complete 'Beethoven-cyclus') die leidden tot de oprichting van de Wiener Philharmoniker. Een opdracht voor een Duitse opera liep echter stuk op het ontbreken van een geschikt libretto, zodat hij in 1845 nogmaals Il templario op de planken bracht, nu in een Duitse vertaling als Der Tempelritter.

Mede door de vroege dood van de componist raakten zijn partituren snel onder het stof en toen Il templario daar eindelijk onder vandaan kwam, bleken er verschillende versies te bestaan met zelfs bezettingsverschillen (de partij van Rebecca, oorspronkelijk voor een lichte alt geschreven, werd op een gegeven moment kennelijk omgewerkt voor sopraan). Voor een reeks voorstellingen in Chemnitz in 2008 vervaardigde Michael Wittmann een partituur die zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke versie kwam, maar uit zijn toelichting bij deze uitgave blijkt dat er ook geheel andere versies mogelijk zijn.

Het ligt voor de hand om in de muziek van de jonge Otto Nicolai invloeden van anderen aan te wijzen, zeker gezien het feit dat hij als Duitse componist probeerde in Italië carrière te maken. Helemaal terecht is dat niet, omdat de componist natuurlijk een kind van zijn tijd was, maar een feit is wel dat hij duidelijk moeite deed zich aan te passen aan het Italiaanse bel canto van zijn tijd. Il templario doet daardoor in sfeer en constructie vooral denken aan een opera van Mercadante, maar dat Nicolai streefde naar muzikale dramatiek blijkt onder andere uit de bijna belliniaanse eigenzinnigheid waarmee hij soms cantabile en cabaletta met elkaar verbond. Zijn grootste troeven speelt hij daarbij uit in de aria van Ivanhoe (tenor) in de eerste akte, een ragment dat nog in de eerste decennia van de vorige eeuw bekendheid genoot, in de rol van Bois-Guilbert (bariton) en vooral in zijn tekening van Rebecca die ook in de ligging voor mezzo-sopraan duidelijk reminiscenties oproept aan Donizetti's Maria Stuarda. Zijn Duitse achtergrond komt tot uiting in een ouverture die in navolging van Der Freischütz van Weber thematisch is opgebouwd, en in enkele aanzetten tot het hanteren van leidmotieven.

De uitvoering door de Opera van Chemnitz komt in frasering en tekstbehandeling soms meer Duits dan Italiaans over, maar het is moeilijk vast te stellen of en in hoeverre dat is terug te voeren op de manier waarop Nicolai het libretto van Girolamo Marini muzikaal heeft vormgegeven. Muzikaal kan het uiteindelijke echter als heel bevredigend worden omschreven, vooral dankzij overtuigende vertolkingen van Tiina Penttinen, een veelbelovende jonge Finse mezzo-sopraan, en de op het cpo-label niet onbekende bariton Hans-Christoph Begemann. Voor de rol van Ivanhoe is echter toch wel iets meer italianità en vooral meer vocale charme gewenst dan de tenor Stanley Jackson hier meebrengt. Een bijzonder informatief cd-boekje rondt deze uitgave af, maar het zou een goed idee zijn de daarin opgenomen teksten ook op internet te zetten. De kleine lettertjes in een opmaak die de woorden ongeveer van de bladzijden af laat vallen, zorgen niet bepaald voor veel leesgemak.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links