CD-recensie

 

© Maarten Brandt, december 2023

Kenneth Montgomery In memoriam - Sacred to harmony, sacred to love

Klik hier voor de inhoudsopgave

Attacca ATT 2023166 (3 cd's)
Live-opname: 1984-2023

www.attacca.nl/kenneth
www.attacca.nl

 

Alleen al om één reden moet u deze fameuze cd-set, uitgegeven ter nagedachtenis aan de recent overleden en ultiem veelzijdige dirigent Kenneth Montgomery (Belfast 1943 - Amsterdam 2023) onverwijld aanschaffen. En dat is de werkelijk uitmuntende vertolking van het slot van het tweede bedrijf uit Mozarts Le nozze di Figaro met het Orkest van de Achttiende Eeuw. U herinnert het zich waarschijnlijk nog wel dat het er even om heeft gespannen of dit grandioze ensemble na het heengaan van zijn dirigent en artistiek leider Frans Brüggen (1934-2014) nog wel zou doorgaan. Gelukkig ging het door. En hoe! Onder op het gebied van de historisch geïnformeerde (en dat is iets anders dan dogmatisch-authentiek, dat zij hier met nadruk vastgesteld) gerenommeerde dirigenten en waaronder dus tevens Kenneth Montgomery.

Kenneth Montgomery (foto Annelies van der Vegt)

Springlevende muziek
Wat betekende die historisch-geïnformeerde benadering in het geval van Montgomery, die van meet af aan gefascineerd was in de uitvoeringspraktijk van het recente en verdere verleden en die daarmee, zoals Peter van der Lint in de begeleidende tekst bij deze uitgave terecht opmerkt, zijn tijd ver vooruit was? Niet het zo maar even lukraak precies kopiëren van wat de haviken van weleer onder de 'authentieken' even later in hun traktaten neerschreven (hoewel Montgomery van alle verhandelingen op dit en ander muzikaal gebied tot in de kleinste puntjes op de hoogte was; hij las evengoed over middeleeuwse muziek als die van Stockhausen, met alles daartussen in), maar het op een in de beste zin van het woord integreren van al dit soort zaken in dat ene ding waar het hem om ging: de springlevende muziek voor het voetlicht te brengen op een wijze die te langen leste aan om het even welke tijdgeest ontstijgt. Tijdens het luisteren naar die grootste Figaro -scene onder Montgomery moest ik onherroepelijk denken aan wat Boulez over dat slot van dat tweede bedrijf opmerkte. Het feit namelijk dat dit hem niet zozeer boeide vanwege het verhaal – de fransman had niets op met het extra-muzikale en anekdotische – als wel de complexiteit van de structuur, de wijze waarop – in dit geval dus nogmaals Mozart in zijn Figaro – een componist allerhande narratieve lagen op elkaar monteert, met als gevolg een rijkdom aan invallen waarop men eenvoudigweg niet raakt uitgeluisterd. De wijze waarop in Montgomery's visie op Mozart luciditeit, eenvoud en complexiteit (en wat voor!) elkaar ongedwongen de hand reiken is werkelijk ongelooflijk en ik zou er wat voor over hebben om een opname met deze formidabele uitvoerenden integraal te bezitten.

Blakende eruditie en het grootst denkbare respect
Hoe het ook zij, een mens kan niet alles hebben. Waar nog bij komt dat het glas minstens voor drie kwart vol is wat deze voorbeeldig door Montgomery's partner Jan van Dooren en oud-directeur van het Orkest van de Achttiende eeuw Sieuwert Verster uiterst smaakvol samengestelde selectie betreft die een kraakhelder licht werpt op het feit dat deze van origine Noord-Ierse dirigent buitengewoon moeilijk voor een gat was te vangen. Alle muziek veranderde onder Montgomery's handen in puur goud en dit onder een dirigent die niets, maar dan ook niets op had met onverschillig welke ‘Pultvirtuosität'. En dus al evenmin met sterrengedrag en de daar onvermijdelijk bij horende kapsones. Bovendien behoorde hij tot de grootste dirigentenpedagogen van zijn tijd. Naast anderen had ook ik het immense voorrecht menigmaal tijdens mijn gastdocentschap dramaturgie en repertoirekennis aan de hoofdvakopleiding orkestdirectie van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag deel te hebben mogen uitmaken van tal van examencommissies waarin hij een grote stem had. En ik genoot van de wijze waarop Montgomery (en voor ons natuurlijk Kenneth) zijn blakende eruditie moeiteloos hand in hand wist te laten gaan met een relativerende humor. En hoe hij altijd met het grootst denkbare respect met zijn studenten omging, om het even of zij slaagden dan wel door de mand vielen. Dat muziek een van de mooiste – en wat mij betreft de mooiste, maar ook een van de moeilijkste – uitingen is waar de mens toe in staat is, dat straalde hij overal uit. Op deze unieke wijze dwong hij als vanzelf autoriteit af en kon hij het zonder stemverheffing voor elkaar krijgen de studenten met een volkomen natuurlijk gezag van zijn gelijk te overtuigen. Met dien verstande dat een ieder daarbij volledig in zijn en haar waarde werd gelaten.

Advies aan een jonge zanger van Dutch National Opera Academy

Dramaturgie
Een van zijn geesteskinderen was de Dutch National Opera Academy, met welk gezelschap hij (januari 2023) in het nieuwe cultuurcomplex Amare te Den Haag een optreden verzorgde in samenwerking met het Orkest van de Achttiende Eeuw en dat zijn laatste productie bleek te zijn. Wel te verstaan met een fenomenaal programma, opgebouwd uit achtereenvolgens de opera L'isola disabitata van Haydn, de kameropera What Price Confidence van Krenek en de cantate Arianna a Naxos van Haydn. Over dramaturgie gesproken! Gelukkig is een van de aria's uit het openingswerk ook in deze collectie opgenomen, schitterend gezongen door Maria Warenberg en waarbij men, mede dankzij Montgomery's niet aflatende speurwerk, opnieuw getuige is van het feit dat ook Haydn in deze tot voor kort bijkans volstrekt onbekende partituur een muziek laat opklinken die het predicaat tijdloze schoonheid op en top verdient. U merkt het al, het niveau van deze liveregistraties is er een waarvoor superlatieven te kort schieten om al het op deze drie cd's voorbeeldig vereeuwigde voldoende recht te doen. Te meer ook omdat het in menig geval repertoire betreft dat men anno nu nauwelijks meer, en al helemaal niet in ons land, op de podia tegenkomt.

Tijdens de voorbereidingen voor Haydns opera ‘L'isola disabitata' (foto Reinout Bos)

Driedubbel eerbetoon
Toch, en dat maakt onderhavig eerbetoon onwillekeurig tot een paradoxale affaire, is er iets wat buitengewoon treurig stemt. Let wel, niet alleen (maar natuurlijk ook) omdat het hier een klinkend in memoriam van Montgomery betreft, maar niet in de laatste plaats ook vanwege het evidente feit dat heel veel van de hier vertegenwoordigde opnamen zijn gemaakt met het Omroep Orkest, Radio Kamerorkest alsmede het Radio Symfonie Orkest (ontstaan uit een fusie van het Promenadeorkest en het Omroeporkest). Stuk voor stuk voortreffelijke ensembles die zijn gesneuveld tijdens de vele draconische bezuinigingen van de laatste decennia en wie weet wat er ons nu weer boven het hoofd hangt, want als het aan de PVV ligt gaat er geen cent meer naar cultuur. Zoveel is echter duidelijk – om ons hier tot onderhavige set te beperken, want ook de Radiokamerfilharmonie moest het ontgelden dankzij de hakbijl van Zijlstra en zijn VVD-kornuiten tijdens het door de PVV middels een gedoogconstructie ondersteunde kabinet Rutte 1 – niet alleen het Radio Kamerorkest, ook het Radio Symfonie Orkest was een topensemble. Zonder het Radio Filharmonisch Orkest ook maar iets te kort te doen, het aantal 20ste-eeuwse en dikwijls uitermate complexe partituren dat het Radio Symfonie Orkest voor zijn rekening heeft genomen is zonder meer kolossaal. En niet alleen dat, men bracht dergelijk repertoire doorgaans op hoog tot zeer hoog niveau, waarbij voor de volledigheid zij vermeld dat een behoorlijk aantal van die vertolkingen plaatsvonden in het kader van de VARA-matinee Met andere woorden, men zou met recht kunnen stellen dat hier sprake is van een driedubbel eerbetoon met als dringende boodschap: “O, Nederland! Let op uw saeck!”

Met Sieuwert Verster (foto Annelies van der Vegt)

Heimwee naar schoonheid
En dat het hier om stuk voor stuk spannende evenementen ging blijkt bijvoorbeeld alleen al uit het Holland Festival van 1986 toen het Radio Symfonie Orkest, het Groot Omroepkoor, Wolfgang Neumann en Frank Mazura zich onder Montgomery ontfermden over Schönberg ook in ons land hoogst zelden te horen religieuze muziekdrama Moses und Aron , een productie waarvan op deze cd's het slot van dit werk is vastgelegd. En dit op een wijze alsof deze heidens moeilijke partituur al sedert jaar en dag tot het vaste repertoire behoort, een door de componist onvoltooid overgeleverd opus dat culmineert in de naar de keel grijpende verzuchting van Moses “O Wort, du Wort, das mir fehlt!” Een uitspraak die de spirituele crisis als gevolg van de onmogelijkheid van de eis om het vertrouwen te stellen in het transcendente en onzegbare op een huiveringwekkende wijze belichaamt en ons er nog eens van doordringt dat het belang van grote kunst er in is gelegen dat zij meer vragen oproept dan zij vermag te beantwoorden.

En wat te denken van Brittens laatste opera Death in Venice die in ons land voor het eerst werd uitgevoerd onder Montgomery. Britten op zijn spiritueelst en geschraagd door een enorme bezonkenheid. Een muziek die soms associaties met Wagners Tristan oproept, hoe vreemd dit ook moge klinken. Dit niet zozeer middels letterlijke citaten alswel wat bepaalde sfeermomenten betreft. Ontroerend te horen hoe Montgomery cum suis een ongeveinsde kinderlijke eenvoud, heimwee naar schoonheid voorbij alle categorieën en een peilloze diepgang naadloos met elkaar vermochten te combineren. Alsof dit stuk voor hem was geschreven! Bovendien wist de dirigent zich verzekerd van de beste toenmalige coryfeeën op dit gebied, onder wie Anthony Rolfe Johnson en David-Wilson Johnson.

Hemelsmooie partituur
En dan de Nederlandse muziek, ook daarin was Montgomery een groot voorbeeld, dit in tegenstelling tot menige andere buitenlandse collega. Luister naar de opening van de eerste cd hoe hij samen met een glorieus spelend Radio Symfonie Orkest Jill Gomez muzikaal op handen draagt in het vertederende “Every God will protect your name” uit de schitterende symfonische liederencyclus The Light of the Sun van Otto Ketting, een werk waarvoor Montgomery tevens een lans brak met het voormalige en al weer geruime tijd geleden genadeloos wegbezuinigde Orkest van het Oosten. Onbegrijpelijk dat deze hemels mooie partituur thans nooit meer wordt gespeeld. En dan is er de van begin tot eind zinderende verklanking van Schats To You met naast Montgomery de onvolprezen Lucia Meeuwsen in de hoofdrol. Schat op zijn best, zeker dankzij deze fenomenale lezing! Echt een klassieker van de muziek van eigen bodem. Tevens is Tristan Keuris van de partij met zijn Air voor fluit en orkest en waarin Jacques Zoon op fabuleuze wijze soleert. Ook Keuris is echter weer geschiedenis. Wanneer hoort men zijn muziek nog? Waar zijn de tijden dat niet alleen het Concertgebouworkest en het Rotterdams Philharmonisch Orkest zijn muziek tot leven wekten, maar tevens bijvoorbeeld Het Gelders Orkest met een spraakmakende uitvoering van diens Movements? Ik zei het al, het glas is wat deze selectie betreft minstens voor drie kwart vol, maar in de archieven zit nog heel wat meer Nederlandse muziek. Zoals met onder andere stukken van Klaas de Vries en Jan van Vlijmen (de enige vertolking sinds de wereldpremière van zijn monumentale Quaterni III/IV in de VARA-matinee), maar ook in de vorm van een stereo-radiovastlegging van het Te Deum van Diepenbrock (van welke compositie, schandalig genoeg, naast de oude liveopname onder Van Beinum, nog steeds geen stereoregistratie op cd bestaat. Ongelooflijk maar waar!). Het valt dan ook vurig te hopen dat deze en andere werken binnen afzienbare tijd hun weg naar de geluidsdrager zullen vinden, mede ook gezien het historische belang ervan.

Bruggenbouwer
En zo valt er nog veel te zeggen over deze bijzondere uitgave en we kunnen Attacca alleen maar dankbaar zijn voor dit initiatief. Met als gevolg dat de luisteraar kan kennis maken met de enorme veelzijdigheid van wijlen deze eminente musicus, een van de meest belangrijke dirigenten van zijn tijd. Daarbij is de titel van deze set er een die de lading volledig dekt: Sacred to harmony, sacred to love ”. Een titel die grandeur uitstraalt en die is ontleend aan het oratorium Alexander's Feast van een van Montgomery's helden Georg Friedrich Händel en waarin hij, getuige deze cd's, nog eens bewijst dat een historiserende benadering – in dit geval dus die van Händel – niet, zoals de nodige decennia nog wel eens werd verondersteld tot een benepen en ielig musiceren hoeft te leiden, maar juist het tegendeel: een oplichtende en alles absorberende grootsheid die vriend en vijand van deze toonkunst meteen volledig voor zich inneemt. Uit alles blijkt hoezeer Montgomery een bruggenbouwer was – alleen al het feit dat hij met Rachmaninov als Händel even goed overweg kon, spreekt in deze boekdelen! - en in staat bleek om de gehele muziekgeschiedenis vanuit het vogelperspectief naadloos te overzien, alle details inbegrepen en tegelijkertijd zonder zich daar ook maar een moment bij benadering in te verliezen.

Rest nog te vermelden dat deze uitgave in een speciale limited edition is verschenen die niet via de handel verkrijgbaar is, maar rechtstreeks valt te bestellen bij Attaca. Bovendien kunt u via bovengenoemde website een prachtige documentaire van Sieuwert Verster over Kenneth Montgomery bewonderen, waardoor zijn werkwijze uiterst inzichtelijk wordt. Opnieuw klinkt dat respect door, blijkens een opmerking van deze fameuze dirigent aan het eind van deze impressie in de geest van “Hoe weinig weet ik er eigenlijk nog van.” Tot slot een goede raad: niet te lang wachten met bestellen van deze sublieme uitgave, met daarbij aangetekend Attacca presents this non-commercial, limited edition for Kenneth's friends and colleagues only.

_______________
Zie ook: Jan Zekveld: In memoriam Kenneth Montgomery


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links