CD-recensie

 

© Aart van der Wal, november 2013

 

Zender: Logos-Fragmente (Canto IX)
(voor 32 zangstemmen en vier orkestgroepen)

SWR Vokalensemble Stuttgart,
SWR Sinfonieorchester Baden-Baden und Freiburg o.l.v. Emilio Pomàrico

Wergo WER 6765 2 • 77' • (sacd)

Live-opname: 14-15 december 2011,
Konzerthaus Freiburg

 

 
 
Hans Zender

Hans Zender (1936) componeerde het merendeel van de op deze cd vastgelegde negen Logos-Fragmente in een vrij korte periode: tussen 2006 en 2007. Het laatste fragment ontstond pas twee jaar later, in 2009. Ze maken onderdeel uit van een lang creatief proces dat in 1965 al begon met Canto I voor koor, fluit, strijkers en slagwerk op tekstfragmenten uit een middeleeuwse lofzang. In het midden van de jaren negentig ontstond een alleen al aan zijn dimensies af te meten hoogtepunt in de vorm van de vocale cyclus Shir Hashirim, het Lied der Liederen, een tekst uit de Torah, de Hebreeuwse bijbel.

De negen Logos-Fragmente dragen de subtitel Canto IX, naar het voorbeeld van Ezra Pounds gelijknamige, onvoltooid gebleven gedichtenbundel die uit 120 ‘canto’s’ bestaat. Uitgangspunt voor alle Logos-Fragmente vormt de relatie tussen de taal in relatie tot muziek en klank.

Het fundament voor de Logos-Fragmente wordt gevormd door teksten uit de eerste en tweede eeuw, zoals die bekend zijn uit het Nieuwe Testament, vroege gnostische geschriften en apocriefe bronnen, waaronder het pas in 1945 in Nag Hammadi in Egypte opgedoken Thomas-Evangelie en niet in de laatste plaats de Pirke Abot, de ethische Spreuken der Vaderen uit de Mishna, het oudste onderdeel van de Talmoed. De door Zender gekozen fragmenten zijn soms afkomstig uit grotere werken of uit ons overgeleverde aforistische wijsheden; altijd met de nadruk op tekstfragmenten, zoals ook uit de hoofdtitel blijkt: Logos-Fragmente, waarbij logos in dit geval staat voor het Woord, God de Zoon, het wezenlijke beeld van de Vader, naast het vlees geworden Woord analoog aan Johannes 1:14; en vanuit filosofisch perspectief de immanente goddelijke rede. Dus niet zozeer logos zoals dat in het oude Grieks van Heraclitus wordt gehanteerd,

Fragmente geeft precies datgene aan wat Zender heeft gedaan: het kiezen van uitsluitend tekstfragmenten (een procédé dat we ook bij andere componisten terugvinden, zoals bijvoorbeeld bij György Kurtág en zijn Kafka-fragmenten).

Zenders Logos-Fragmente kennen van huis uit dus een sterk religieus getinte onderbouw en dientengevolge een soort religieuze wijding en spiritualiteit, naast een sterke thematische verbondenheid. Zenders muzikale ‘behandeling’ van de universele menselijke psyche vanuit het geloof impliceert tevens de muzikale ‘vertaling’ van de menselijke existentie in zijn vele facetten. Er komt dus nogal wat voorbij, zoals levensbron, levenskracht, de relatie tussen lichaam en geest, de betrekkingen tussen de ene en de andere mens, lijden en lot, Een dergelijk deels ook hoogst emotioneel mozaïek laat zich op allerlei manieren tot muziek omsmeden, waarbij het van de verbeeldingskracht van de componist afhangt waar de grenzen worden getrokken. Het is evident dat het gebruik van verschillende talen die grenzen nog verder kan doen opschuiven. Naast het Latijn en het Engels zijn er bijvoorbeeld twee verschillende Duitse talen: de taal zoals wij die kennen, waarmee we – uiteraard afhankelijk van onze opleiding – mee vergroeid zijn geraakt en de taal van de lutheraanse bijbel. Soms hanteert Zender zijn eigen vertaling, blijkbaar ingegeven door het muzikale ‘model’ dat hem voor ogen stond. De teksten zelf kennen verschillende archetypen vanuit de waarneming, rapportage, conversatie, lofzang, aforisme, apologie en allerhande mystieke evocaties.

Zoveel verschillende teksten, zoveel verschillende uitgangspunten, dat moet wel leiden tot tekstuele en muzikale heterogeniteit. Of da bezwaarlijk is zal de toehoorder voor zichzelf moeten uitmaken, maar de gekozen werkstructuur maakt het in ieder geval lastig omdat plechtankers doelbewust buiten het concept zijn gelaten en op geen enkel moment ook maar sprake is van een sprankje homogeniteit.. Fragmenten zonder een stringente muzikale vorm vallen als brokstukken uiteen en er is niemand die achteraf wil gaan puinruimen. Zender heeft het de toehoorder, maar ook de musici niet echt gemakkelijk gemaakt door doelbewust het cyclische principe uit de weg te gaan: de verschillende logo’s leiden niet naar een logisch doel of eindstation, maar blijven ieder gevangen binnen hun eigen diversiteit. Het dictum huist zelfs niet in het stuk zelf, maar binnen het grote geheel evenmin in enige cyclische progressie. Er is bewust gestreefd naar asymmetrie in zijn meest extreme verschijning, met verstrekkende gevolgen: karakter, vorm en lengte zijn op geen enkele manier aan elkaar te relateren. Het enige dat ervan kan worden gezegd is dat een fragment deel uitmaakt van een onbestemd geheel, van iets dat groter is, maar dat laat zich niet concretiseren. De uiterste consequentie van deze benadering vinden we terug in het ontbreken van terugkerende motieven, thema’s en harmonieën. Alles is nieuw en blijft dat ook, onder alle omstandigheden, er is geen ordening, niets is af, het luchtledige is muziek geworden. De enige zin voor ordening, maar dan puur in de zin van functionaliteit, valt terug te vinden in de zorgvuldig gekozen en gegroepeerde teksten die binnen de voorgestelde anthologie de ‘verstaanbaarheid’ positief beïnvloedt; ook al zijn de teksten op zich net zo heterogeen als de muziek dat is. De volgorde van de negen delen lijkt ook willekeurig en verloopt dus niet logisch van 1 t/m 9. Om een indruk te geven van de gekozen teksten in de voor deze live-uitvoering gekozen volgorde:

Fragment II: Passion. On the Pirque Abot (Engels).
Fragment III: Warum. Johannes10:17-18 (Duitse tekst van Martin Luther)
Fragment V: Valentinos. Psalm des Valentinos (Duits)
Fragment VIII: Maria Magdalena. Johannes 20:11-18 (Duitse tekst van Martin Luther)
Fragment I: Im Anfang. Johannes 1:1-16 (Grieks/Duits)
Fragment VII: Weg. Johannes 14:1-9 (Duitse tekst van Martin Luther)
Fragment IV: Weinstock. Johannes 15:1-6 (Duitse tekst van Martin Luther)
Fragment VI: Thomas. Uit het Thomas-Evangelie (uit Nag Hammadi (Duits)
Fragment IX: Geist. Apostelgeschichte 2:2-4 (Acta Johannis (Duits/Latijn/Grieks)

De complexiteit van het werk, met zijn zowel vocaal en instrumentaal extreme liggingen als de niet minder extreem melodische en harmonische gelaagdheid stelt enorme eisen aan de uitvoerenden, met 32 zangstemmen die zich bijna voortdurend op solistisch niveau moeten bewegen en het over vier groepen verdeelde orkest. Wat door het SWR Vokalensemble Stuttgart en het SWR Sinfonieorchester Baden-Baden und Freiburg (kon men geen kortere naam bedenken?) onder leiding van de in de hedendaagse muziek gespecialiseerde Emilio Pomàrico, wat mij betreft de Hans Rosbaud van deze tijd, grenst aan het ongelooflijke, zo niet onmogelijke. Niet alleen is het technisch een hoogstandje van jewelste, maar men streeft dat aspect nog voorbij door echt te vertolken. Een grandioos evenement dat door de technici gelukkig 'meisterhaft' werd vastgelegd. Ik zag er een bekende naam onder: Ingo Schmidt-Lucas van Cybele Records, die voor de sacd-mastering tekende. En dan te bedenken dat het grootste deel van dit opus (Canto IX), te weten de Fragmenten II-IV en VII-IX, voor het eerst op cd verschijnt!


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links