CD-recensie

 

© Aart van der Wal, november 2016

 

Schönberg: Kol Nidre op. 39

Sjostakovitsj: Michelangelo-Suite op. 145a (versie voor bas en orkest)

Alberto Mizrahi (verteller), Ildar Abdrazakov (bas), Chicago Symphony Chorus & Orchestra o.l.v. Riccardo Muti

CSO Resound CSOR 901 1602 • 57' •

Live-opname: maart (Schönberg) en juni 2012, Orchestra Hall, Symphony Center, Chicago

   

Het behoorde jarenlang tot de familietradities ten huize van Randol Schönberg, de kleinzoon van de componist Arnold Schönberg, om thuis in Los Angeles op Jom Kipoer of Grote Verzoendag voor het vasten Kol Nidre van zijn grootvader af te spelen. In de familiecollectie bevond zich een opname met repetities van het werk, voorafgaande aan de première in oktober 1938 onder leiding van de componist. Die eerste uitvoering vond plaats in de 'Coconut Grove Ball Room' van het Ambassador Hotel in Los Angeles, minder dan een maand na de beruchte 'Kristallnacht' in nazi-Duitsland.. De balzaal was speciaal voor het feest van Jom Kipoer afgehuurd door de plaatselijke liberale Fairfax Temple.

Het idee voor Schönbergs Kol Nidre ('Alle Geloften') kwam in de zomer van 1938 van Jakob Sonderling, de rabbi van de Fairfax Temple. Schönberg, zelf van joodse origine, voelde wel voor de bewerking van het oorspronkelijke Kol Nidre. De melodie dateert uit de achttiende eeuw, de tekst is veel ouder en behelst het joodse gebed om de nietigverklaring van alle beloften aan God en alle verplichtingen jegens zichzelf in het voorbije jaar. Het wordt uitgesproken negen dagen na Joods Nieuwjaar, op de tiende dag van de joodse maand Tisjri. Op de avond van Jom Kipoer wordt het gebed driemaal uitgesproken. Volgens de overlevering dateert de tekst van nog vóór de verwoesting van de Tempel. Alvorens de hogepriester op Grote Verzoendag de Tempel binnenging, beleed hij zijn zonden maar ook die van zijn medepriesters en van het hele Israël in een lied. Als 'zoenoffer' en als symbool voor alle zonden werd een (zonden)bok de hete en droge zandvlakte ingestuurd om daar te sterven.

Het was Schönberg er veel aangelegen om met zijn 'Kol Nidre' tegenwicht te bieden aan het volgens hem veel te sentimentele karakter van andere in omloop zijnde zettingen ('to vitriolize out the cello sentimentality of the Bruchs, etc.'). Schönberg had al lang daarvoor het laatromantisch gekleurde sentiment ver achter zich gelaten. Toch is Schönbergs 'Kol Nidre' anders dan misschien vermoed geen atonaal werk geworden, al is het moderne karakter ervan mede door de gekozen intervallen wel degelijk evident. Dit is dus niet de Schönberg van 'Erwartung', al zijn er muziekdramatisch wel sporen van de zes jaar eerder gecomponeerde 'Moses und Aron' aanwijsbaar. Het was Schönbergs voorstelling om het werk in te leiden met een uit te spreken tekst die is gestoeld op de traditioneel joodse Kabbala(h), de 'geheime' leer over God en het universum.

In vertrouwde handen
Oorspronkelijk componeerde Dmitri Sjostakovitsj zijn Suite op verzen van Michelangelo Buonarroti voor bas en piano. Een jaar later, in 1975, besloot hij, al geruime tijd ernstig ziek, om het alsnog te bewerken voor bas en groot symfonieorkest. De tekst moet Sjostakovitsj diep hebben aangegrepen, getuige de grote gevoelsdiepte die hij in de muzikale textuur wist te verankeren. Door de geraffineerde orkestbewerking worden de elf afzonderlijke liederen bovendien in een dusdanige symfonische structuur gegoten dat met recht wordt gesproken van Sjostakovitsj' werkelijk laatste symfonie (hij stierf kort na de voltooiing). Er zijn zeker naar tekst en inhoud verbanden aan te wijzen met de in 1969 voltooide Veertiende symfonie, al is de Michelangelo-suite in tegenstelling tot de symfonie voor slechts een zangstem en bovendien tonaal geconcipieerd. De verzen van Buonarroti behandelen een thematiek die ook bij Sjostakovitsj in vertrouwde handen is: waarheid, eenzaamheid, liefde, haat, creativiteit, verbanning, dood en wederopstanding, thema's die in zijn werk veelvuldig terug te vinden zijn.

Geïnspireerde Muti
Deze in maart en juni 2012 in Chicago gemaakte live-opnamen hebben mij om meerdere redenen blij verrast. Schönbergs 'Kol Nidre' profiteert niet alleen van de in het joodse repertoire goed thuis zijnde Alberto Mizrahi maar ook van de uitgelezen bijdragen van koor en orkest. Fascinerend is ook hoe zorgzaam en met finesse Muti de frases in Sjostakovitsj' Michelangel-suite boetseert en hoezeer de bas Ildar Abdrazakov zich met de teksten identificeert. Voor de opname waren er maar liefst drie 'Grammy Award' winnaars ingehuurd: producer David Frost, opnametechnicus Christopher Willis en editor Silas Brown. Tsja, daar moet dan wel iets heel goeds uitkomen...


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links