CD-recensie

 

© Aart van der Wal, mei 2014

 

The Sacred Spirit of Russia

Russisch-Orthodoxe Kerstliturgie uit de negentiende en twintigste 20ste eeuw:
Kastalski, Ippolitov-Ivanov, Gretsjanov, Martinov, Tsjesnokov, Sviridov, Iljasjenko, Rachmaninov en Kedrov
Conspirare o.l.v. Craig Hella Johnson

Harmonia Mundi HMU 807526 • 78' • (sacd)

Opname: februari 2013, St. Martin's Lutheran Church, Austin, Texas

 

De kans is niet denkbeeldig dat wie kennis maakt met de gezangen die onlosmakelijk verbonden zijn met de Russische orthodoxe liturgie, volkomen bedwelmd raakt van de ontzagwekkende schoonheid ervan. Het is pracht en praal die meer dan duizend jaar teruggaat, deel uitmaakt van de oosters Slavische identiteit en alleen al daardoor ver van ons afstaat. Het is deze liturgie die een centrale plaats inneemt in de geloofsbeleving binnen de Russische Kerk en waarin de godsverering centraal staat. Zozeer zelfs dat er waarschijnlijk geen andere Kerk te vinden is waar de verbale en muzikale expressie van deze verering zo diep gevoeld in die gezangen samengaat.
De orthodoxe goddelijke liturgie legt de lat zeer hoog en pretendeert niet minder te zijn dan de weerspiegeling van de eeuwige hemelse aanbidding, zoals door de profeten en heiligen geopenbaard en beschreven. Tijdens de liturgische dienst ontstaat een kort moment van gevoelde mystieke verbondenheid tussen het hemelse en het aardse, gedragen door verheven en dichterlijke woorden en warme melodieën en harmonieën van het kerkgezang. In muziek, dichtkunst, iconografie en architectuur wordt het hemelse koninkrijk op aarde voor de mensen werkelijkheid.

'The Sacred Spirit of Russia' is uitsluitend gebaseerd op de Kerstviering zoals die traditioneel plaatsvindt in de Russisch Orthodoxe Kerk. Het is een fascinerende ervaring: de 22 tracks volgen de liturgie op de voet, terwijl er maar liefst 10 verschillende componisten bij betrokken zijn, vanaf het midden van de negentiende tot het midden van de twintigste eeuw. De registratie is een juweel: men waant zich op gewijde grond, in een Russische kathedraal waar de geboorte van Jezus wordt gevierd.
Hoewel sprake is van een groot aantal composities die tezamen deze liturgie dragen, is er wel degelijk sprake van een bijzondere eenheid door de uniforme keuze voor de uit de oudheid stammende Znammeny-gezangen, modi die traditioneel nog steeds in de Russisch Orthodoxe Kerk worden gezongen.

De vermenging van liturgie met volksliedachtige elementen maakt het extra lastig voor Westerse koren om op deze muziek een authentiek stempel te drukken. Hoe liefdevol het ook wordt gedaan, het probleem is doorgaans dat de gevoelsdiepte achterblijft bij wat Russische koren op dit gebied presteren. Enerzijds komt dat door de taal die niet tot in de finesse wordt beheerst, anderzijds door niet voldoende inlevingsvermogen (waarbij het een tevens met het ander samenhangt).
Er zijn uitzonderingen op die regel, zoals de Vespers van Rachmaninov, waarvan de vocale lijnen wel degelijk authentiek Russisch zijn vormgegeven, maar de algehele textuur toch relatief gemakkelijk toegankelijk gemaakt voor de Westerse cultuur. Toch lukt het vaak niet om ook deze Vespers dat typisch Russische 'gezicht' te geven: wat verankerd is in de Russische volksaard laat zich niet zo gemakkelijk loswrikken, laat staan verplaatsen naar de Westerse koortraditie. Daarom valt er best iets voor te zeggen als een westers koor kiest voor een niet-Russische aanpak, wat zoveel wil zeggen dat niet wordt geprobeerd de Russische liturgische koortraditie naar de letter te imiteren, zelfs niet als men over een echte basso profondo beschikt.

Met de komst van deze nieuwe Harmonia Mundi-uitgave mag dat oordeel drastisch worden bijgesteld. Een koor uit Austin, Texas, opgenomen in de Lutherse kerk van St. Martin aldaar, zingt deze liturgische muziek zo idiomatisch, zo in en in Russisch, dat het nauwelijks te geloven is. Maar horen is geloven! Hoe intensief moet hieraan zijn gewerkt, want ieder woord, iedere lettergreep is Russisch, geen enkele twijfel daarover, maar de koorzang zelf is zo karakteristiek Russisch dat eigenlijk niemand zal geloven dat hier geen sprake is van een Russisch koor in een niet-Russische setting.
Natuurlijk weten we van eerdere opnamen dat Conspirare (nee, het is geen samenzwering, maar is de Latijnse samentrekking van Con = met, en spirare = ademen, met elkaar ademen) niet voor een kleintje vervaard is, maar dit slaat echt alles op dit gebied. Iedere syllabe fonetisch instuderen, daar zal het zeker op neer zijn gekomen, maar ook zangtechnisch moesten bergen worden verzet. Alleen al de sopranen moesten in dit geval met meer vibrato zingen dan zij normaliter doen, terwijl de inzet van meerdere basso profondi in het koor het Russisch-Slavische karakter en de autoriteit van deze uitvoering nog eens dubbel onderstreept. Heel bijzonder zijn ook de bijdragen van Glenn Miller, lid van het koor en een basso profondo bij uitstek, die met zijn solo in Pavel Tjesnokovs 'Verstoot mij niet op mijn oude dag' (track 18) een ronduit magische sfeer oproept die diepe indruk maakt. Muziek uit de zevende hemel.. Wat een sublieme release is dit!


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links