Audio-apparatuur

Een trio met verschillen:

Audio-Technica pickup-elementen

AT-120E/T, AT-440ML en AT-150MLX

 

© Wim Koekebacker, mei 2010

 

Het blijft me verbazen hoe de industrie telkens weer is staat blijkt te zijn pickup-elementen te fabriceren die nóg weer beter zijn dan hun voorgangers. Neem nu het Japanse Audio-Technica. Deze fabrikant is al decennia bezig met het fabriceren van pickup-elementen van de meest uiteenlopende soort. Voor elk en ieder budget wat wils. Het moet wel heel raar lopen om in het assortiment niet iets te kunnen vinden wat past binnen de verlangens en past in de keten van gebruikte apparatuur. Onlangs heb ik op mijn verzoek een drietal elementen afgeleverd gekregen die een geluidsbeeld produceren dat in de respectievelijke prijssegmenten opmerkelijk genoemd mag worden.

Techniek

De elementen die ik voor deze test heb laten opdraven werken volgens het moving magnet principe. Ze kunnen rechtstreeks op de platenspeleringang van de (voor)versterker worden aangesloten. Audio-Technica maakt gebruik van in V-vorm aan de cantilever bevestigde magneetjes waardoor de cantilever ongehinderd kan bewegen. De naaldbevestiging aan het element gebeurt dan ook met een kliksysteem, hierdoor is de positie van de naaldhouder met magneetjes dan ook altijd optimaal. Het is een beetje te vergelijken met onder andere ADC, ook hier werd voor de meeste typen het kliksysteem gebruikt. De body (half inch bevestiging) die Audio-Technica voor deze elementen gebruikt, en dus ook het kliksysteem, is niet nieuw en we zullen dan ook zien dat de verbeteringen vooral in de naaldgeometrie liggen. De naaldhouders zijn overigens volledig onderling uitwisselbaar waardoor men de goedkoopste eenvoudig kan opwaarderen en omgekeerd. Voorts zijn de spoelen met zuiver koperdraad gewikkeld en zijn er geen interne verbindingen, de koperdraad is uit één stuk.

Tekening van een typisch Audio-Technica moving magnet element

De voordeligste van de drie is de AT-120E/T die het met een elliptisch geslepen diamant met de afmetingen 0.3 x 0.7 mm. moet doen. Dat doet hij desalniettemin heel verdienstelijk, hierover later.

Audio-Technica AT-120E/T element

De AT-440MLa heeft een taps toelopende cantilever, met een door Audio-Technica “MicroLine” genoemde naaldtip. De AT-150MLX gaat weer een stap verder, en heeft een griezelig dunne, uit massief boron gefabriceerde cantilever waarin dezelfde naaldtip zit gemonteerd als in de AT-440MLa. Bovendien is deze boron cantilever ook nog eens met goud opgedampt omdat, zoals Audio-Technica claimt, dit een nog stijver geheel waarborgt. Alle drie zijn het zogenaamde “naakte diamanten”, dat wil zeggen dat de naald uit één stuk, bij deze elementen vierkante, diamant is gemaakt en niet is samengesteld uit een op een metalen steeltje gelijmde diamant zoals voorkomt bij goedkope ontwerpen. Een vierkante diamant is belangrijk, omdat de positie in de cantilever daardoor altijd perfect is, de naaldpunt kan daardoor niet verdraaien. Deze “naakte” diamanten hebben een lagere massa, waardoor ze beter in staat zijn complexe groefmodulaties onvervormd weer te geven. De “MicroLine” geslepen diamant is in het voordeel ten opzichte van de elliptische naaldpunt, omdat we hier te maken hebben met een zéér smalle verticale aftasting van de groef. Hierdoor kan de plaatgroef zeer nauwgezet worden gevolgd. Het principe voor dit naaldtype is overigens niet nieuw.

Typeaanduidingen als “Shibata” en “van den Hul” bestaan al langer en ze gaan alle van min of meer hetzelfde idee uit: betere aftasting door een fijnere naaldgeometrie. Het voordeel van zo’n MicroLine naald is vooral bij complexe groefmodulaties en hoge tonen goed waar te nemen. Vooral hard opgenomen s-klanken worden met zo’n naald beter afgetast met dientengevolge hoorbaar minder vervorming. Maar ook is het klankbeeld veel opener, het klavecimbel doet ineens weer mee bijvoorbeeld en bekkenaanslagen en snaaraanrakingen bij harp kinken kernachtig, zonder dat men het idee heeft dat er ergens over grind gelopen wordt tijdens de opname, veroorzaakt door misaftasting van de groef. Ik heb platen waarvan ik altijd gedacht heb dat de moederplaat niet goed gesneden was. Met name met de AT-440MLa en de AT-150MLX wordt de muziek van deze platen ineens weergegeven zoals het werkelijk in de groef staat.

Weergave

Zoals gezegd heeft de AT-120E/T een elliptisch geslepen diamant uit één stuk (naakte diamant). Wat bij de weergave opvalt is het gemak waarmee ook de goedkoopste van dit drietal complexe modulaties weet weer te geven. Natuurlijk moet het zich eerder gewonnen geven, maar we hebben het dan over platen die bijzonder kritisch voor een element zijn. Bij gewoon goede platen zal het nooit voor hoorbare vervorming zorgen, zelfs niet aan het einde van de plaat. De optimale naaldkracht heb ik gevonden bij 1,7 gram, dit is 0,1 gram minder dan wat de fabrikant als maximum opgeeft. Soms had ik de neiging een streepje hoog áf in te stellen. Waarbij ik moet opmerken dat de weergavekarakteristiek van deze elementen vrij recht is. Ze vallen eigenlijk helemaal niet op wat klankbeeld betreft en het niet opvallen kenmerkt maar al te vaak een goed element. Dit element is vooral goed toe te passen indien de platenspeler aan een ander element toe is, maar men niet de wereld aan geld wil uitgeven. Wat men krijgt is een neutraal klankbeeld en het element is niet al te moeilijk in de omgang met de arm waar het in geplaatst wordt. Dus zoekt u een goede vervanger voor bijvoorbeeld uw Shure M95 of Stanton 681EEE, dan is dit element beslist het overwegen waard.

De AT-440MLa gaat een flinke stap verder. Het is een element dat voor veeleisende luistersessies beslist in aanmerking komt. Elektrisch is het element volkomen identiek aan zijn goedkopere broer, maar de “MicroLine” naaldtip zorgt ervoor dat niet al te beschadigde platen weer redelijk af te spelen zijn. We moeten hierbij denken aan beschadigde groeven veroorzaakt door te hoge naaldkracht of versleten naalden maar een kras blijft een kras natuurlijk. Omdat de MicroLine naaldtip dieper in de groef doordringt, vindt deze mogelijk een onbeschadigd gedeelte van de groef. Natuurlijk is het niet zo dat een tot de draad versleten plaat ineens weer een onvervormd geluid geeft, zeker niet. Het is geen tovermiddel maar tot op zekere hoogte kan men platen die men onbespeelbaar achtte weer genietbaar maken. Het geluidsbeeld is verder volkomen identiek aan zijn goedkopere broer, maar de puntjes worden verder op de i gezet. Door het heldere karakter, zeker in vergelijk met bijvoorbeeld een Stanton 681-EEE, krijgt een enigszins saaie luidspreker bovendien een aardige oppepper, en zal de toonregeling in zo’n geval vaker in de neutrale stand blijven staan. Ook bij dit element had ik de neiging eerder een streepje hoog áf in te stellen trouwens. Maar nergens wordt het element agressief in de weergave. Het valt op dat de aftasting gewoonweg fenomenaal is. Ook bij dit element kwam ik weer op een optimale naaldkracht van 1,7 gram uit. Audio-Technica heeft de demping van de cantilever dusdanig uitgekozen, dat kleine hobbeltjes (die voor veel ellende bij aftasting kunnen zorgen) zonder noemenswaardige problemen worden genomen. Ik heb de elementen in twee Technics SL-1200 en een Dual 701 toegepast. In geen van de spelers geven de elementen een krimp, waarbij de Dual licht in het voordeel boven de Technics is, maar dan moet de plaat wel erg slecht geperst en hobbelig zijn. De compliantie van de 120 en 440 ligt ongeveer bij 20mN gemiddeld, en van de 150 bij ongeveer 25mN, dit is echt de bovengrens van de Technics arm. De meeste Dual armen (ULM) kunnen nóg hogere complianties hebben. Het zou mij niets verbazen als Audio-Technica de Technics arm als referentie heeft gebruikt bij het ontwerpen van deze elementen. Het gaat moeiteloos allemaal. Waarbij we ons tevens moeten afvragen of een arm/element combinatie ten alle tijde alles maar goed moet kunnen aftasten. We mogen rustig kwaliteitseisen aan een plaat stellen en niet klakkeloos een arm/element combinatie als schuldige beschouwen als fouten tijdens het aftasten door de plaat blijkt te worden veroorzaakt.

Audio-Technica AT-440MLa element

Het lekkerste heb ik tot het laatste voor u bewaard. De AT-150MLX is een nieuwste uitvoering van dit beproefde ontwerp, die eigenlijk slechts voor de Japanse markt bestemd is. Het siert de importeur dat men het element hier te lande wil gaan voeren. Wat een juweel! Waar mogelijk scherpt het de weergave van de AT-440MLa nog verder aan.

Audio-Technica AT-150MLX element

Zoals gezegd delen deze drie elementen veel met elkaar. Wat Audio-Technica aan de AT-150MLX verder heeft toegevoegd zijn een mu-metalen afscherming tussen beide spoelhelften die bovendien minder windingen hebben, dus lagere interne weerstand, die griezelig dunne goud opgedampte boron cantilever en een metalen bevestiging in de headshell. Wees uiterst voorzichtig met de uit boron vervaardigde cantilever, hier komt het opzethulplampje van de Technics SL-1200 zeer van pas. De referentie voor het bepalen waar op de plaat het element moet worden geplaatst vormt het midden van het element, van voren af gezien. Dat klinkt logisch, maar de cantilever is vrijwel niet zichtbaar omdat deze zich midden onder het element bevindt. Maar het went snel en wat men te horen krijgt gaat in deze prijsklasse alles te boven dat ik tot nu toe heb beleefd. De zeer lage cantilevermassa zorgt voor een zo mogelijk nóg beter aftasting dan die de AT-440MLa te bieden heeft. Maar de verschillen zijn op het eerste gehoor gering. Pas met zeer goede luidsprekers en dito platen is er een zeer subtiel verschil hoorbaar. Het verschil tussen de AT-120 E/T en de AT-440MLa is dan ook groter dan tussen de AT-440MLa en de AT-150MLX. De laatste heeft een wat milder karakter in het hoog. Ik had niet langer de neiging dat streepje hoog-áf toe te passen dat ik bij de andere twee wel had. Tast de AT-440MLa de plaat al perfect af, de AT-150MLX doet daar dus nog een schepje bovenop. De sporing is subliem. Als optimale naaldkracht kwam ik bij dit element uit op 1,4 gram. Onvoorstelbaar hoe mooi het de meest moeilijke platen weet weer te geven. Maar laten we wel wezen, je betaalt er dan ook een flinke duit méér voor. Maar die meerprijs is hij zeer zeker waard. Het toont wel aan dat voor subtiele verbeteringen meteen veel extra geld wordt gevraagd. Alleen u bepaalt of u dat ervoor over heeft en ik ga u dan ook niet vertellen welk element u zou moeten kopen. Luisteren naar uw eigen, naar de winkel meegenomen platen is dan ook altijd de beste methode om tot een weloverwogen keuze te komen. Wat ik u heb trachten te laten zien is dat Audio-Technica hier een voortreffelijk drietal elementen aanbiedt die elk in zijn prijssegment erg veel waar voor uw geld bieden. Mijn persoonlijke winnaar is echter de AT-440MLa. Dan gaat het hierbij met name om de prijs/kwaliteitsverhouding.

Ik heb vooral de muziekliefhebber in het vizier gehouden bij deze bespreking. Hij geeft immers geld uit om van de muziek te genieten en hij koopt geen muziek om van zijn installatie te genieten. Toch nog een klein punt van kritiek. De AT-150MLX heeft slechts een in de Japanse taal opgestelde gebruiksaanwijzing. Omdat dit element zoals gezegd in eerste instantie voor de Japanse markt bedoeld zou zijn. Juist bij dit element is een goede afstelling van het allergrootste belang wil men van het volledige potentieel gebruik maken. Daar moet de importeur dus zeker nog iets aan doen. Dan zal men ook de Consumentenbond tevreden stellen. Zij gaan er immers prat op dat bij een doosje punaises een Nederlandstalige gebruiksaanwijzing zit. Want anders deugt dat doosje punaises niet…..

De adviesprijzen: AT-120E/T: € 99,- AT-440MLa: € 189,- AT-150MLX: €488,- alle drie inclusief borsteltje, schroevendraaier en bevestigingsmateriaal. De 440 en 150 bovendien met zuiver koperen verbindingskabeltjes ter vervanging van de kabels in de headshell. Rest mij nog een diepe buiging te maken voor Audio-Technica en nog een woord van dank aan importeur Tonar die voor deze test de elementen beschikbaar heeft gesteld. Verkrijgbaar bij de betere vakhandelaar en gespecialiseerde platenwinkels.

Importeur: Tonar International b.v., Naarden (tel. 033-4554511)


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links