Audio-apparatuur

De witte motor van T(errazzo) A(rt) F(idelity):

Tjéé satellieten en Tjéé AJS IV subwoofer

 

© 1996 Aart van der Wal

 

Koos Schenk, ontwerper en constructeur van polycrete luidsprekersystemen, heeft bij de detailhandel nooit een voet tussen de deur kunnen krijgen. Zeer lovende recensies in de audio-pers over o.a. de Synergie, Cadans 3 en 5 luidsprekers, hebben daarin geen verandering kunnen brengen. Wat de boer niet kent, dat eet hij blijkbaar niet en dus besloot Schenk om rechtstreeks aan particulieren te leveren, wat weer tot opgetrokken wenkbrauwen bij diezelfde detailhandel leidde. Maar ondanks het ontbreken van distributiekanalen is het Terrazzo Art Fidelity inmiddels toch gelukt om een hechte schare van ware muziekliefhebbers aan zich te binden en vinden haar produkten inmiddels gretig aftrek. Het zou me werkelijk verbazen als de Tjéé's daarbij afzijdig zouden moeten blijven. Het is namelijk wéér gelukt!

De Tjéé is een typische boekenplankluidspreker (hxbxd 350x180x175 mm) met basreflex-poort en kan zowel horizontaal als verticaal worden opgesteld. Plaatsing op een boekenplank is zonder speciale voorzieningen mogelijk, want het gewicht van 10 kg. per stuk past in dit geval niet in de 'zware' TAF-traditie. Vrije opstelling kan natuurlijk ook en daarvoor levert TAF roestvrijstalen stands, waarvan het plateau met imbusschroeven aan de bodem van de luidsprekers wordt bevestigd. Zo wordt een optimale verbinding met maximale stijfheid bereikt. De magnetische afscherming maakt ook toepassing als midden-luidspreker in een Surround-opstelling met plaatsing op of vlakbij de tv mogelijk. Het midden/hoog wordt verzorgd door de van de Cadans 3 en Synergie bekende 26 mm zijden dome van Vifa met hoge inwendige demping en een bewegende massa van slechts 0,3 gram. Het midden/laag en dus het merendeel van de grondtonen zijn het domein van een eveneens van Vifa afkomstige, met mineraal gevulde 130 mm polypropyleen woofer met forse aandrijving en een bewegende massa van 7,5 gram. Het tweede orde 'hard wire' wisselfilter is parallel opgezet en doet rond 2,5 kHz onmerkbaar zijn werk, buiten de voor het menselijk gehoor meest kritische frequentie van ca. 3,5 kHz. Verzilverde OFC-bekabeling met teflon-isolatie gaat het verouderingsproces tegen en draagt bij aan de hoge kwaliteit van het geheel. Van het laag moet natuurlijk geen wonderen worden verwacht: het -3 dB punt ligt bij 70 Hz, de eigen, sterk gedempte resonantie bij 60 Hz, maar wat er is, is wèl van hoge kwaliteit. Het laag kan nog enigszins worden beïnvloed door de te kiezen lengte van de meegeleverde basreflexpijpjes. De Meridian 508 20 bit cd-speler biedt een strakke én warme bas en laat al snel zeer geringe oneffenheden in de midden/laagweergave van luidsprekers horen. Het is altijd veel beter en beduidend lastiger om de lagere frequenties goed onder controle te houden en aan de muzikale balans van het totaalbeeld de meeste aandacht te geven, dan een hoempapa-flodderbas de ruimte in te slingeren. Te veel fabrikanten speculeren op de eerste indrukken die potentiële kopers in de winkel in allerlei proefopstellingen opdoen en voor een ogenschijnlijk(!) diepe bas of een geprononceerd midden/hoog al snel door de knieën gaan. TAF volgt die lijn in ieder geval niet en dat valt te prijzen.

Origineel design

Je houdt ervan of niet, maar niet te ontkennen valt dat de vormgeving zeer oorspronkelijk is en bovendien nog een muzikaal doel dient: door het stijve polycrete en de a-symmetrische bouw krijgen resonanties geen kans en is de kastkleuring minimaal. Prettig is ook dat de Tjéé dichtbij wanden kan worden geplaatst, en zelfs in een hoek, zonder dat de weergave eronder lijdt. Het stereo-beeld blijft ruim en open, het midden/laag zonder de hinderlijke boem-effecten die zo snel luistermoeheid veroorzaken. De stijfheid van het inmiddels bekende TAF-concept wordt nog eens bevestigd met de handen op de bovenkant: van trillingen is nauwelijks sprake. Aan de achterzijde bevinden zich de luidsprekerklemmen (bi-wiring alleen als optie tegen meerprijs) en een schakelaar waarmee de hoogweergave op smaak kan worden gebracht. De in een neopreen-behuizing stof- en waterdicht ingepakte tuimelschakeling met zilveren kontakten heeft een mechanische levensduur van minimaal 100.000 schakelingen binnen een temperatuurbereik van -40 tot +85 graden Celsius. Je kunt dus zeggen dat die schakeling een mensenleven lang meegaat en, eenmaal goed ingesteld, ook bij sporadisch gebruik volledig intact blijft: de aan de conventionele potmeters en schakelaars inherente kraak- en ritselgeluiden krijgen dus ook op lange termijn geen kans. De bedieningshefboom is van verchroomd messing, de doorvoerbus van vernikkeld messing. De overgangsweerstand is met 2,5 mOhm zeer laag, het schakelende vermogen bedraagt niet minder dan 12A/250 Vac. Bij 20 graden Celsius en op de as gemeten laat de frequentieplot tot ruim boven 20 kHz zien dat in de plus-instelling het hoog vanaf 3,5 kHz keurig ca. 3 dB oploopt; in de min-stand loopt de karakteristiek -3 dB af. Het impedantie-verloop beweegt zich gelijkmatig tussen de laagste waarde van 7 en de hoogste van 28 Ohm. De Tjéé is een makkie voor iedere redelijke versterker.

Passieve subwoofer AJS IV

Een fraaie, slanke zuil van 50 kg. (bxhxd 1200x230x230 mm) die in ieder interieur past en ook als sokkel voor bijv. een beeldje of een plant kan fungeren. De 210 mm woofer met gecoate cellulose-conus en een bewegende massa van 27 gram bevindt zich met de poort aan de onderzijde. Beide kunnen uit zicht wordt gebracht door de subwoofer om te draaien: u kijkt dan tegen een mooi afgewerkte 'stenen' design-zuil aan. De resonantiefrequentie ligt bij 29 Hz. De stereo-kanalen blijven optimaal gescheiden dankzij de dubbele spreekspoel. Het rendement ligt bij 86 dB (1 W/1 m) en met de rimpelloze overgang van Tjéé naar Tjéé-sub bij ca. 125 Hz combineert de AJS IV vrijwel ideaal met de satellieten, die een gevoeligheid hebben van rond de 87 dB. De gevoeligheid van sub t.o.v. satellieten is voor de klankbalans van groot belang en het betekent in dit geval in de praktijk dat bij een normale geluidsdruk (kamervolume) de balans tussen de satellieten en de subwoofer precies goed is: het laag wordt niet over- of ondergedoseerd. Bij aanschaf wordt dit belangrijke aspect nogal eens over het hoofd gezien! Het -3 dB punt ligt in verticale of horizontale opstelling en vlakbij de muur rond 35 Hz. Het tweede orde wisselfilter zorgt voor een natuurlijke afval met 12 dB per octaaf. Het impedantieverloop is fraai, met de laagste gemeten waarde van 7 Ohm bij 75 Hz. Ook voor deze sub worden basreflex-pijpjes van diverse afmetingen meegeleverd.

Elektronica

De opzet van het wisselfilter en de daarbij gebruikte elektronische componenten spelen een belangrijke rol bij de weergavekwaliteit. Het zijn dus echt niet alleen de toegepaste eenheden, het afstralingsgedrag, de kasteigenschappen, de effectieve demping van resonanties en nog een aantal minder belangrijke zaken die het klankkarakter van een luidspreker bepalen. TAF past naast de beste mkp-condensatoren de compacte H(igh)Q(uality)-spoelen van het Duitse IT toe en die staan erom bekend dat ze niet alleen redelijk zijn geprijsd, maar ook (en dat is het voornaamste!) dat ze ècht goed zijn en minimale vervorming bij zowel geringe als forse vermogens produceren. Dat kom je in deze prijsklasse niet vaak tegen! Bovendien ligt de klemtoon van dat hele kleine beetje vervorming bij de veel minder agressieve even harmonischen (ons gehoor is zeer gevoelig voor oneven harmonischen). Bij goede spoelen zoals in de Tjéé zijn toegepast, neemt met het vermogen de vervorming niet progressief toe. Dit in tegenstelling tot de conventionele rol-, potkern- en kleine luchtspoelen, die ik om die reden voor hoogwaardige wisselfilters in kwaliteitsweergevers minder geschikt vind. Luidsprekers die een hoog vermogen moeten verwerken (in gitaarversterkers en bij popconcerten e.d.) vragen weer om spoeltypen die weliswaar een gemiddeld hogere vervorming opleveren, maar wèl in staat zijn om enorme vermogens te verwerken.

Luisteren zonder subwoofer

Het is u wellicht reeds opgevallen dat de muziekfragmenten op de Archiv-sampler (449123-2) al snel de gebreken van de gehele weergaveketen en vooral de luidsprekers laten horen. Venijnige of spichtige violen en opgeklopt of groezelig midden/laag in Vivaldi en Händel, rafelige en schelle hoorns in Heinichen, een flodderbas in Mozarts KV 550, het koor-op-een-kluitje in Beethoven IX en een rommelige opstelling van de solisten in de Don Giovanni. Met deze Tjéé's is daar geen kans op, al zijn formaat en concept er niet op gestoeld om in vrije opstelling méér te laten horen dan de onverzwakte laagste C van de cello. Zo moeten de tuba en de contrabas in de laagste regionen dan ook enigszins inleveren, maar liever minder maar goed laag, dan het toepassen van allerlei kunstgrepen die na verloop van tijd toch alleen maar tot luistermoeheid leiden. Boekenplank of muur zorgen in ieder geval voor een extra klankbord zonder dat dit ten koste gaat van het stereobeeld en dan is de laagste E van de contrabas er nog wel degelijk én goed strak, zij het dan verzwakt. De voortreffelijke klankbalans is een van de prettigste eigenschappen van deze luidsprekers, met midden/hoog zeer goed gedifferentieerd, mede dankzij een uitstekende impulsweergave. Tone bursts (stoppen/starten) bevestigden nog eens uitdrukkelijk de 'snelheid' van de 130 mm eenheid.

Met subwoofer

Natuurlijk, dan komt er méér dan een dimensie bij. De drie octaven links van de centrale c van de piano zijn nu imponerend present, de pianotoon krijgt voldoende 'zwaarte' (Schuberts Winterreise/Vanguard 99076), de akoestiek van de opnameruimte komt mee, de lage tonen van de contrafagot zijn vrijwel op volle sterkte. De laagweergave heeft echter niet het aplomb van de in juli '93 besproken Cadans 5/II die de impulsen nog strakker, bijna achteloos neerzet. Dat blijkt bijv. uit de door mij onlangs besproken BIS-cd's: de Eerste Symfonie van de IJslander Jón Leifs (CD 730) en Orffs Carmina Burana in de versie voor kamerbezetting van Killmayer (CD 734), beide rijkelijk gelardeerd met fabuleus opgenomen laag slagwerk. Waarbij niet mag worden vergeten dat die Cadans 5 met zijn 25 cm woofer tot zo'n 30 Hz vrijwel onverzwakt doorloopt, het -10 dB punt bij 20 Hz ligt en er twéé van in de kamer staan.. Maar voor deze Tjéé-combinatie geldt hetzelfde als wat ik in augustus '94 over de TAF Synergie opmerkte: het midden/hoog is, vergeleken met die Cadans 5/II net nog een spoortje transparanter (de Cadans 5/III heeft dit beeld inmiddels overigens gecorrigeerd). Kijken we naar de prijs, dan zien we in 'boekenplank-opstelling' (dus zonder statieven) een prijskaartje van f. 1000,- per stuk voor de satellieten en f. 1250,- voor de subwoofer. Dat brengt het totaal op f. 3250,-. Dat is, vergeleken met de Cadans 5/III (f. 7500,- per paar), heel wat méér dan de helft mìnder. Als u de beide Tjéé's in vrijstaande opstelling wilt gebruiken, moet u voor de speciaal voor deze luidspreker ontworpen roestvrijstalen sokkels wel totaal f. 650,- bijtellen, wat ik rijkelijk hoog vind, hoe origineel het 'design' ook is en maximale stijfheid een deel van de kosten uitmaakt. Het staat de koper uiteraard vrij om statieven van andere makelij aan te schaffen, maar er moet dan wel worden gezorgd voor een hechte verbinding tussen luidspreker en statief. Als alternatief biedt TAF ook roestvrijstalen kabeltjes waarmee de Tjéé's aan het plafond kunnen worden gehangen.

Slotconclusie

De satellieten zetten de uitstekende TAF-traditie onverdroten voort. De enige wezenlijke beperking zit in het laag dat vanaf 70 Hz rustig wordt afgebouwd. De subwoofer AJS IV loopt uiteraard veel verder door (-3 dB punt bij 35 Hz) en kan (even vanzelfsprekend!) probleemloos met de kleintjes worden gecombineerd. Het concept maakt extra filtering overbodig (de kunst van het weglaten) en dat heeft prettige consequenties voor de muziekweergave. Het laag van deze lange kolom heeft voor iedere muzieksoort meer dan voldoende substantie, maar moet het qua impulsweergave en achteloos gemak nét tegen de Cadans 5/II afleggen. Of dat nog zo zal blijven.. Ik heb inmiddels begrepen dat TAF binnenkort een soort 'super subwoofer' met twee achter elkaar geplaatste 25 cm woofers op de markt brengt die 25 Hz onverzwakt de kamer inbláást. Grote Trom Liefhebbers opgelet!
Maar goed, ik kan niet anders concluderen dan dat TAF op het gebied van de kwaliteitsweergave met dit ontwerp een adequaat antwoord heeft gegeven op de door mij verafschuwde melkpakken-cultuur. Terwijl er ook nog ettelijke duurdere tot veel duurdere systemen op de markt zijn die niet alleen aanzienlijk meer plaats vragen, maar ook nog heel wat minder presteren. Koos Schenk en nog zoveel anderen die het in ons land nu eenmaal moeten doen zonder kostbaar marketing-concept of glanzende folders en niet de beschikking hebben over goed geöliede distributiekanalen tonen steeds opnieuw aan dat zij het knutsel-niveau allang zijn ontgroeid. Waarin een klein land toch maar weer groot kan zijn!
Individuele meetrapporten en basreflex-pijpjes worden meegeleverd. Leverbaar in legio kleuren en uitvoeringen tegen meer- prijs, met bi-wiring als optie.

Fabrikant: Terrazzo Art Fidelity, Oss (tel. 0412-633111)


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links