Audio-apparatuur

Elektrostatische hoofdtelefoons van Stax:

Lambda-Nova en SR-001

 

© 1997 Aart van der Wal

 

Het Japanse Stax Industries nam na 35 succesvolle jaren het ferme besluit om zich voortaan uitsluitend nog bezig te houden met de ontwikkeling en productie van elektrostatische hoofdtelefoons. Daarnaast werden forse ingrepen gedaan in het wel érg grote assortiment 'earspeakers', bijpassende versterkers, voedingen en adaptors. Bovendien werden nieuwe modellen geïntroduceerd die zijn ondergebracht in de duidelijk herkenbare Lambda-Nova lijn. Maar het snoepje van het jaar is voor mij de SR-001, een unicum!

Dusons Wilko van Andel vertelde me onlangs dat bij Stax het tot in de perfectie doorgevoerde hobbyisme langzaam maar zeker plaats heeft gemaakt voor het besef dat marketing & sales steeds belangrijker instrumenten worden in een audiomarkt waar de rek er behoorlijk uit is. Dat bakens moesten worden verzet om niet alleen op een overvoerde markt te kunnen concurreren, maar ook om naar nieuwe wegen te kunnen blijven zoeken (waarvan de SR-001 een fraai voorbeeld is). Als je nog in de jaren tachtig Stax in Tokio bezocht, waaide dat pure hobbyisme je vanaf de toegangsdeur tegemoet en werd je al na enige minuten in de klassieke muziek ondergedompeld. De ene evolutie na de andere werd dan voorgetoverd en moest je aan een enorme vleugel plaatsnemen om de verschillen én overeenkomsten tussen live- en audioweergave zelf te proeven. Dan was het een gedraaf van witgejaste, druk sticulerende Japanners die met de meest vreemdsoortige, experimentele attributen voor de dag kwamen, vervolgens de losse draden aan elkaar knoopten en een staaltje van de toen haalbare weergavekwaliteit lieten horen die je van verbazing bijna uit de stoel deed vallen. Ik herinner me ook nog levendig de kasthoge elektrostaten waar je dwars doorheen kon kijken en de werkelijk fantastische en oerdegelijke, vrijwel niet te overtreffen mono-eindblokken (gemaakt voor het leven). Het enige dat je daar nu nog van kunt zeggen is dat het - net als met die goeie ouwe lp - een gouden tijd was waarop je niet zonder het gevoel van das war einmal kunt terugkijken. Stax en Nakamichi zijn - met nog een aantal andere coryfeeën - voor een ieder die serieus met muziek en hifi bezig is, legendarische namen.

Lambda-Nova serie

Stax biedt uit haar muzikale schatkamer drie modellen: de hier besproken Basic en Classic, met de Signature als kroonjuweel. De Basic wordt als compleet systeem op de markt gebracht: in de doos bevinden zich de hoofdtelefoon, het voedingsapparaat annex versterker (SRM-Xh) en de lichtnetadaptor. De Classic wordt geleverd in combinatie met de SRM-3 versterker, terwijl de Signature de SRM-D1S (een heuse buizenversterker!) als metgezel heeft. Stax bleef volkomen terecht trouw aan het basisconcept van de Lambda-serie: de oorschelpen omsluiten de oren, waardoor ook het buitenoor volledig in het muzikale gebeuren wordt betrokken. Gebleven zijn ook de functionele platte kabel en de vijfpolige aansluitplug. De hoofdband is ruim instelbaar, wat het draagcomfort van de slechts ruim 300 gram wegende hoofdtelefoon (met kabel ca. 400 gram) nog eens extra ten goede komt. Urenlang luisteren is geen enkel probleem, al zullen de (te vervangen) kunstleren oorkussens bij hogere omgevingstemperaturen door transpiratie wellicht wat vochtig kunnen worden. Ik werk al vele jaren met diverse Lambda's en heb er nooit echt last van gehad. Mocht het bij u anders zijn: een verbandgaasje tussen oren en kussens doet wonderen!

Elektrostaat

De elektrostaat kent van oudsher fervente voor- en tegenstanders, waarbij het niet altijd mogelijk blijkt de soms uitgesproken antipathie tegen het principe te definiëren. De voorstanders van het systeem zijn meestal wel duidelijk in het toelichten van hun voorkeur: verwaarloosbare massa en daardoor grote transparantie, 'doorluchtigheid' met niet te overtreffen impulsweergave, een kristalheldere afbeelding en een overheersend gemak in de weergave van het lage midden tot tophoog.
Stax heeft in het succesvolle concept toch nog kans gezien om enige technische verbeteringen toe te passen. Zo kent het diafragma een nog grotere precisie en werd de structuur van de elektroden aangepast. Vergeleken met de 'oude' Lambda levert dit op zeer zachte niveau's pure winst op: op fluisterniveau brengt de Nova details aan het licht die zijn voorganger nog net ongemoeid liet. De akoestische eigenschappen van een opnameruimte worden er ook een fractie beter uitgelicht. Muzikaal heeft dit voor velen van u misschien weinig betekenis, maar als het gevoel 'erbij te zijn' een wezenlijk bestanddeel uitmaakt van de muzikale beleving, mag best van een regelrechte aanwinst worden gesproken.

SRM-3

Een 'solid state' versterker (geen buizen!) uit eigen huis die bij de Classic past en is gehuisvest in een behoorlijk uit de kluiten gewassen (b x h x d 150 x 87 x 370 mm) zwarte kast van 2,9 kg. De afwerking is weer een (Stax)klasse apart. Dubbele Fets in de eerste trap, superieure transistoren in de tweede, dit alles in state of the art-technologie. Er zit geen onderdeel te veel in en de opbouw van het geheel is een hoogstandje van elektronische en mechanische logistiek. Het chassis is opgebouwd uit niet-magnetisch materiaal. Metingen onthulden topklassewaarden en onvoorwaardelijke stabiliteit. Schakelklikken en ander ongerief uit het lichtnet zijn gewoon afwezig. Op het fraai afgewerkte frontpaneel is plaats voor twee elektrostatische hoofdtelefoons die simultaan kunnen werken. Dan is er een volumeregelaar en een aan/uit-schakelaar. Aan de achterzijde vinden we de netingang en een paar parallel geschakelde in- en uitgangen. Omdat de SRM-3 als versterker fungeert kan een cd-, md-, ld-speler of bij voorbeeld een tuner rechtstreeks op de lijningang worden aangesloten. Maar het is ook mogelijk om een voor/eindversterker of een cassettedeck e.d. met de SRM-3 te verbinden, of de versterker op te nemen in de tapelus. De SMR-3 fungeert ook prima als tussenstation!

SRM-Xh

Standaard bijgepakt bij de Basic kan deze voedingsadaptor annex versterker ook apart worden aangeschaft. De basisvoorzieningen komen overeen met die van de SRM-3. Het kleine kastje (b x h x d 132 x 38 x 132 mm) van slechts een halve kg. kan gemakkelijk worden meegenomen en biedt plaats aan één hoofdtelefoon die in het midden van het frontpaneel in de vijfpolige ingangsbus wordt geprikt. Links zit de aan/uit-schakelaar en rechts de volumeregelaar. Aan de achterzijde is een paar ingangen op lijnniveau en de aansluiting voor de eveneens bijgeleverde voedingstrafo (dc 12 V). Ook de SRM-Xh is schitterend opgebouwd met klasse-A technologie en straalt een en al degelijkheid en betrouwbaarheid uit. Omdat een uitgang ontbreekt kan de SRM-Xh niet in de tapelus worden opgenomen.

Luisteren

Deze ovale elektrostaten zijn van het zogenaamde open type. Dit betekent in de praktijk dat u niet alleen de deurbel of de telefoon hoort, maar ook dat omstanders zich ervan bewust zijn dat u muzikaal wordt ondergedompeld. Toch blijft dit open principe de beste oplossing: gesloten systemen geven niet alleen een opgesloten gevoel, maar ze zijn qua klankbeeld in het algemeen minder luchtig en transparant.
Het frequentiebereik is ruim en loopt volgens de specificatie van 7 Hz tot 41 kHz. Op zich zoals bekend nietszeggend omdat de afwijking er niet bij wordt vermeld. Vanaf 50 Hz naar beneden wordt het laag geleidelijk verzwakt, maar de roemruchte 29 Hz van de contrafagot (bes, laagste toon) kwam er nog wel degelijk uit. Omdat er in tegenstelling tot luidsprekers geen groot luchtvolume in beweging wordt gebracht is de laagweergave van bijv. de grote trom natuurlijk minder imposant (er is geen druk op de maag!), maar als er laag is, is dat wèl schoon en uitstekend gedefinieerd (een bekend voordeel van de elektrostaat). Vanaf het lage midden, opklimmend naar de hoge twinkelingen van de triangel is er een en al pure schoonheid. Geen moment is er een spoortje ruwheid of dat benauwde gevoel dat we zo goed kennen als het klankbeeld 'net tegen de rand aan zit' en congestie gaat optreden. De instrumenten en stemmen strálen dat het een lieve lust is: de eenzame viool en cello in Bachs partita's en suites, Elly Ameling in haar unieke Schubertiade in Schloss Kirchheim, het wervelende Cum Sancto Spiritus van Bachs Hohe Messe, het ragfijne gitaarspel van Pepe Romero, maar ook de pure schittering van het authentieke instrumentarium in Gardiners Beethoven. Het massieve koper en het stevige slagwerk in Messiaens Turangila-symfonie zijn niet minder dan een spektakel. Ik ken geen enkele luidspreker die - weliswaar altijd in combinatie met de akoestiek van de ruimte - hetzelfde presteert. Boeiend is ook om met deze 'earspeaker' (de benaming is van Stax) geconcentreerd de verschillende interpretaties van hetzelfde werk te beluisteren. Of om de opnametechniek van vroeger en nu weer eens even onder het elektrostatische vergrootglas te leggen. Gegarandeerd dat het een avontuurlijke tocht wordt met een rijkle oogst aan nieuwe muzikale ervaringen en technische inzichten. Met deze Lambda-Nova is het werkelijk een koud kunstje om goede van minder goede editors te onderscheiden, musici te beoordelen op hun ritmische 'puls' en tempovastheid of een beter beeld te krijgen van akoestische en technische manipulaties. Maar ook die late uren in de avond zijn niet te versmaden! Na Den Haag Vandaag mag Emil Gilels aantreden en heb ik eindeloos genoten van de talloze nuances in zijn Beethoven-spel (DG) die dankzij de Lambda-Nova spontaan worden geëtaleerd. Maar bij voorbeeld ook Walter Legges voor EMI gemaakte operaproducties uit de jaren zestig komen - ondanks de technische beperkingen van toen - tintelfris en levensecht tot leven. Waarbij de Stax natuurlijk uitermate onvriendelijk is voor bandlassen, stoorgeluiden en ander niet direct muzikaal ongerief. Details kunnen nu eenmaal niet op afroep worden geselecteerd! Er is een minuscuul, maar desalniettemin hoorbaar verschil tussen de SRM-3 en SRM-Xh. De eerste zet een zeldzaam lucide klankbeeld neer, terwijl de SRM-Xh daarbij net een spoortje achterblijft. Dat is overigens niet met iedere cd te horen. Dit kan van het hoorbare onderscheid tussen de Basic en de Classic niet echt worden gezegd: ik heb weliswaar een lichte voorkeur voor het klankbeeld dat de Classic neerzet (de keuze van de randapparatuur daargelaten), maar ik kan niet precies aangeven hoe dit komt. Wel constateerde dat er tussen mijn trouwe Lambda's en de beide Nova's wel degelijk een hoorbaar verschil viel te destilleren: de laagweergave van de nieuwe telgen wint het en is zonder meer droger en tegelijkertijd pittiger.

Het snoepje

De SR-001 is een heuse elektrostatische hoofdtelefoon in miniformaat. Onmerkbaar licht op het hoofd, met verstelbare hoofdband, met kleine oordopjes die in de gehooringang passen (hulpstukken voor verscheidene oorformaten worden bijgeleverd!). Er hoort een ultralichtgewicht voedingskastje annex versterker (SRM-001) bij dat zo in de binnen- of borstzak past en die naar keuze zowel gevoed kan worden door een batterij als door het lichtnet. Het met de hoofdtelefoon verbonden, platte en zeer flexibele aansluitsnoer wordt d.m.v. een eveneens platte aansluitpen in het voedingskastje gestoken. Het kastje fungeert tevens als versterker en het volume kan naar smaak worden ingesteld. Het bereik ervan is ruim voldoende. Dit is een ideale aanvulling op de portable: dat, cd, md, cassettespeler, noemt u maar op. Het gehele concept is geënt op de bekende minihoofdtelefoon, maar het grote verschil zit in het onmisbare voedingskastje (voor de werking van de elektrostaat nu eenmaal essentieel) en de geluidskwaliteit. Dat laatste laat zich, vergeleken met zelfs de zeer goede, dynamische mini's, eigenlijk niet vergelijken. De SR-001 is zonder enige twijfel de mooiste mini die ik ben tegengekomen. Daarmee ga je niet joggen of de straat op, maar geniet je met volle teugen van de elektrostatische eigenschappen in een rustige hotelkamer of gewoon thuis! De beperkingen van dit systeem zitten in de bas die minder ver doorloopt en ook niet de substantie bezit van de Nova, terwijl het oplossend vermogen minder is dan de 'grote' Stax-systemen bieden. Impulsen en de weergave in midden en hoog slaan echter met stukken de beste dynamische mini's. Er wordt geen netspanningsadaptor bijgeleverd, wat ik een omissie vind. De afwerking is in de beste Stax-traditie en dus een klasse apart.

Resumé

Stax is er weer in geslaagd om het merk in de absolute topklasse te houden. Aanschaf lijkt me nu extra aantrekkelijk omdat de prijzen drastisch zijn verlaagd, zonder dat er een concessie aan het zeer hoge kwaliteitsniveau is gedaan. Dit zijn geen hoofdtelefoons, maar heuse monitors of, zoals Stax het zelf zo treffend omschrijft, earspeakers. De grote detailwerking en het gemak waarmee zowel filigraine als zeer complexe passages worden weergeven geven een nieuwe dimensie aan de muziekbeleving thuis (of buiten!) De afwerking staat eveneens op hoog niveau, met als extra bonus de grote betrouwbaarheid. Ook in de opnamentudio komen we de Stax-hoofdtelefoons vaak tegen. Geen wonder, want ze bieden een loep op de opname en kunnen tegen een stootje.



Stax Lambda-Nova Basic:
(elektrostatische hoofdtelefoon, SRM-Xh versterker en lichtnetadaptor)
Stax Lambda-Nova Classic:
(elektrostatische hoofdtelefoon, SRM-3 versterker en lichtnetadaptor)
Stax SRM-3 versterker (los verkrijgbaar)
Stax SR-001 Systeem:
(elektrostatische hoofdtelefoon, SRM-001 versterker)

Importeur: Duson B.V., Geldermalsen (tel. 0345 588060)



Beluisterd met van Medevoort vM MA222, Luxman LV-122, en Kenwood KR-V990D versterkers, Philips CD-951, Meridian 508-20 en Van Medevoort vM CD222 cd-spelers, Quad FM-3 tuner.

index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links