Audioapparatuur

Triple DAC Test

 

© Ad Speksnijder, maart 2022

 

Inleiding
Beeld en geluid streamen is inmiddels zo'n 25 jaar gemeengoed. Ik weet nog goed hoe ik in 1995 begon met een IBM-PC, ISDN-lijn en 'plug and pray' drivers. Een technologie die qua gebruiksgemak en betrouwbaarheid/kwaliteit nog in de kinderschoenen stond. Ofwel, nachten lang tobben om de boel aan de praat te krijgen en uiteindelijk een bekend telecombedrijf moeten bellen… bleek de verkeerde kabel te zijn geleverd. Beeldkwaliteit was ook belabberd, vloeiende beelden een zeldzaamheid, wachten op beeldopbouw de regel. Maar zoals met zoveel zaken in het leven leer je vooral door dingen te blijven doen. Zowel fabrikanten als eindgebruikers gaven niet op. Resultaat is dat bandbreedtes, mate van beschikbaarheid en gebruiksgemak een enorme ontwikkeling hebben doorgemaakt. Dit maakte o.a. de weg vrij voor het aanbieden van muziek via internet. Dat op zijn beurt weer creëerde de vraag naar apparatuur die, het liefst vanuit de luie stoel, on demand, muziek kon afspelen via de audio-installatie. Hierdoor ontstond, in een parallel spoor, de ontwikkeling van apparatuur voor audio-internettoepassingen. Ook ontstond er een nieuw businessmodel, namelijk dat van de streamingdienst. Wie kent niet Spotify, Tidal of Qobuz? Voor een vast bedrag per maand, eindeloos muziek afspelen. Soms tot wel 192kHz@24bit. In deze recensie focussen we op misschien wel een van de meest geluidskwaliteitsbepalende schakels in de audioketting, de DAC. Het apparaatje dat de van het World Wide Web opgehaalde digitale (muziek)data omzet in een analoog signaal dat via versterking aan uw luidsprekers wordt aangeboden. Et voilà: muziek!

Waarom eigenlijk een separate DAC?
Dat zou zo maar uw eerste vraag kunnen zijn. En toegegeven, er is genoeg audioapparatuur met een prima ingebouwde DAC. Denk dan sowieso aan cd-spelers, streamer/DAC's en versterker-DAC's. En eerlijk is eerlijk, het wordt er zeker niet goedkoper op. Wel beter dan? Ja, dat kan, mits u die extra euro's verstandig besteedt. Met verstandig bedoel ik dan dat u rustig de tijd neemt om diverse producten te onderzoeken op basis van recensies en na gesprekken met adviseurs in de betere audiowinkels. Eventueel in een later stadium aangesloten op de eigen set, in uw eigen akoestische bubbel. Als het resultaat de extra uitgave rechtvaardigt, koopt u doorgaans bewust. Hiermee wordt een van de voordelen van een losse DAC evident, de overall ontwikkeling van uw set in reproductiekwaliteit in de tijd. Ook bent u op deze manier in staat echt baanbrekende ontwikkelingen op het gebied van de D(igitaal)-A(naloog) technologie relatief goedkoop te integreren in uw eigen setup. Soms zelfs zonder een andere DAC aan te schaffen. Sommige fabrikanten stellen namelijk met enige regelmaat updates via internet beschikbaar. Hoe mooi is dat!

Samengevat waarom een separate DAC:
•  Flexibiliteit door stap voor stap optie;
•  Op cruciaal onderdeel in de audioketen eenvoudig upgraden wat de algehele reproductie ten goede komt;
•  Upgraden zonder investering door gratis updates via internet.

Drie DAC´s van rond de duizend Euro
Welk prijssegment kies ik? Dit was een lastige vraag. Aan de ene kant wil je een recensie schrijven waar zoveel mogelijk lezers iets aan hebben en dan moet je geen esoterische apparaten van duizenden Euro's gaan bespreken (en die DAC's zijn er volop, geloof me.) Aan de andere kant ook weer niet té low-budget omdat het wel toegevoegde waarde moet hebben. Uiteindelijk kwam ik uit bij de grens van ongeveer € 1000,= (als dit een advertentie was geweest stond er misschien 999,=...) Voor dat geld kunt u een behoorlijke DAC aanschaffen, dat kan ik alvast verklappen. Of dat ook een overall verbetering voor ú inhoudt, dát kan ik niet zeggen. Om nog maar eens in herhaling te vallen: thuis uitproberen.

Welke DAC's staan er de meet?
Allereerst een woord vooraf. Ik heb geen enkel financieel belang of gewin bij de geselecteerde DAC's. Twee van de drie heb ik in eigendom, de derde (RME) welwillend werd ter beschikking gesteld door Amptec. De drie die de digitale degens zullen kruisen zijn:

•  Chord 2qute
•  RME ADI-2 SF Pro (1)
•  NuPrime DAC-9SE

 

De Chord 2qute
Ik vermoed dat deze DAC bijna geen introductie nodig heeft. Al weer een aantal jaren op de markt en werd destijds erg goed ontvangen. Inmiddels is er een opvolger, de Qutest. Maar, helaas, deze gaat voor rond de 1600,= over de toonbank, klinkt beter dan de 2qute maar is prijstechnisch binnen de kaders van dit artikel geen optie. De 2qute is een nog steeds een veel gebruikte en verhandelde DAC. Een DAC en niets anders dan een DAC. Digitaal signaal in, analoog weer uit. Enige mogelijkheid is het kiezen van het ingangskanaal. BNC coaxiaal, optisch TOSlink en USB. Robuuste, techbehuizing en 'love or hate it' kleur indicatorlampje voor gebruikte aansluiting en sample rate.

 

De RME DAC én ADC
Dit is als u het mij vraagt de Victorinox onder de DAC's. Eigenlijk ontworpen voor studio-gebruik. Er bestaat ook een HiFi-versie (voor thuis zeg maar) die iets afwijkt van mijn testexemplaar. Klankmatig is er echter geen verschil (zie ook voetnoot 1). In deze DAC is zo onvoorstelbaar veel in te stellen in het digitale domein dat het voor de gemiddelde gebruiker wel even zal duren om het allemaal onder de knie te krijgen. Gelukkig wordt de RMA geleverd met een handleiding die uniek is in zijn soort. Maar liefst bijna 80 pagina's dik en stap-voor-stap uitleg, ondersteund met veel afbeeldingen en grafieken. Daar kunnen andere fabrikanten absoluut een voorbeeld aan nemen. Wat er allemaal in te stellen is, valt uiteraard buiten de scope van deze recensie. Een paar interessante zaken wil toch even met u delen:

•  D/A én A/D. Dat is vooral interessant voor de lezers die nog eens hun platencollectie willen digitaliseren (2)
•  Pre-amp. De DAC kan ook worden ingezet als een voorversterker
•  Samplerate converter 768kHz@24bit
•  Programmeerbare afstandbediening
•  Dubbele hoofdtelefoonuitgang met eigen DSP en versterkers
•  Driver software voor Windows en standaarddriver software voor Mac
•  Zeer uitgebreid parametreerbaar. O.a. per kanaal 5-bands grafische equalizer
•  20 memory slots voor eigen pre-sets. (gaat u waarschijnlijk nooit allemaal gebruiken)
•  Loudness (versterken van lage tonen)
•  Treble (versterken van hoge tonen)
•  L/R balansregeling

 

En dat uiteraard allemaal in het digitale domein en bedienbaar vanuit de luisterstoel. Welbeschouwd zijn deze mogelijkheden tot het finetunen, mits goed toegepast, de ideale oplossing voor behoefte aan woonkamercorrectie. (en wie heeft die nou niet?) Ander bijkomend voordeel vind ik de L/R balans(volume)regeling. Immers, of we het nu leuk vinden of niet, maar met het klimmen der jaren daalt onze gehoorcapaciteit. En meestal niet voor elk oor in dezelfde mate en ook niet in hetzelfde frequentiebereik. Fijn als je dat kunt compenseren! Bouwkwaliteit is solide (Duits..) en de bediening, na enig oefenwerk, best eenvoudig. Qua aansluitingen is het wel even opletten. Er is slechts S/PDIF optisch en coax mogelijk. Daarnaast wel USB t.b.v. aansluiting op pc of laptop. Analoge ingangen zijn van het type TRS. Analoge uitgang van het type XLR (gebalanceerd)

 

NuPrime DAC-9SE
In de voorlaatste recensie van de NuPrime AMG-PRA en de AMG-STA nam ik afscheid met de boodschap dat ik ook nog een NuPrime Streamer en DAC in huis had en dat dat mogelijk leuk materiaal zou zijn voor een vervolgrecensie. De streamer die de drie test-DAC's aanstuurt is de Stream-9 van NuPrime. De DAC van NuPrime is de DAC-9SE. Een DAC die qua prijs netjes bij de overige deelnemers past. Qua functionaliteit bevindt de DAC-9SE zich tussen de Chord en de RME. Waarbij wel sprake is van enige “scheefte” in de richting van de Chord.. Even een korte impressie van de eigenschappen van deze DAC-9 SE:

•  Vijf (5) digitale en één (1) analoge ingang(en)
•  IIS /DSD en XLR uitgangen
•  Instelbare decodeer- en upsample mogelijkheid tot PCM 768K@32bit en DSD256
•  Kan ook worden ingezet als DAC-voorversterker
•  Driver software voor Windows en standaarddriver software voor Mac
•  Gebruiksvriendelijke afstandbediening. (deels programmeerbaar)

Hoe is er getest?
Van groot belang bij dit soort vergelijkende tests (in A-B vergelijking) is dat je binnen een mum van tijd (max. 1 sec) van testexemplaar/geluidsbeeld kunt wisselen. Daarnaast zullen de geluidsniveaus voor alle drie apparaten gelijk moeten zijn. Idealiter is de bekabeling tussen de componenten identiek. Dat was in mijn testopstelling echter niet mogelijk. Dus als u zweert bij hoorbaar verschil tussen verschillende kabels en bouwtypologieën, dan is het goed om daar even bij stil te staan. Er is ook steeds gebruik gemaakt van dezelfde streamer, voor- en eindversterkers (NuPrime Stream-9 en NuPrime AMG-PRA en 2x AMG-STA). De weergevers zijn weer van Martin Logan, de ESL-9 (u kunt op deze site daarover het een en ander vinden). Interlinks: Cardas Cygnus, No-name S/PDIF optisch en RCA monster cable. Niet onbelangrijk: de NuPrime streamer heeft de mogelijkheid voor PCM upsampling tot 768kHz@24Bit of conversie naar DSD256. Aangezien de RME via S/PDIF een maximum sample rate heeft van 192kHz@24bit en de Chord 2qute via S/PDIF-coax max. 384kHz@32Bit, is de NuPrime tijdens de tests op 192kHz@24Bit ingesteld. (level playing field heet dat...)

Testcriteria
Vanzelfsprekend investeer je primair in opwaardering van geluidskwaliteit. Deze drie producten alleen op geluidskwaliteit beoordelen is derhalve een prima, maar toch heb ik daar niet voor gekozen. Er zijn mijns inziens meer criteria die de waarde van een product bepalen. Neem bijvoorbeeld de mogelijkheid om de L/R balans apart in te kunnen stellen. Dan kan de geluidskwaliteit van de geteste DAC's gelijkwaardig zijn, maar dan weet ik wel wat mijn keuze zou zijn. Zo zijn er meer criteria te bedenken. Om te voorkomen dat het een heel epistel wordt over luisterimpressies, gebruiksgemak, bouwkwaliteit en zo voort én om een overzichtelijke vergelijking te vereenvoudigen, is de beoordeling in tabelvorm uitgevoerd. In onderstaande tabel zijn alle beschouwde criteria opgenomen en voorzien van een wegingsfactor en een score. De wegingsfactor is om toch enigszins tegemoet te komen aan een duiding hoe belangrijk het ene criterium is ten opzichte van het andere. En die weging, ja dat is inderdaad volledig arbitrair. U mag het van harte met mij oneens zijn.

Bij elk criterium is de wegingsfactor opgenomen. Deze kan een waarde krijgen van 1 t/m 4:
1 = nauwelijks van belang
2 = enigszins van belang
3 = van belang
4 = van groot belang

De scorerange loopt van 0 t/m 5. Ik denk dat het evident is hoe dat is bedoeld.

Gebruikte muziek
Voor deze test heb ik van de volgende artiesten, de volgende albums en tracks ingezet:

The Hunter, Jennifer Warns, Way Down Deep. (laagweergave)
Beethoven: Pianosonate nr. 5 in c, op. 10 nr. 1, 3. Prestissimo (middentonen, attack)
Garden of Expression, Joe Lovano/Trio Tapestry, Mystic (high hat, sax)

En, hoe verhoudt het zich tot elkaar?
Als alle scores zijn toegekend ziet het speelveld er uit zoals in onderstaande grafiek. Wat direct duidelijk wordt is dat het soms flink uit elkaar ligt. Vanzelfsprekend als het om bijvoorbeeld een afstandbediening gaat. Als de één die wel en de ander niet heeft maakt zoiets maximaal verschil.

Wie is de testwinnaar??
Uiteraard gaat het om de totaalscore. Laat ik één ding duidelijk stellen: alle drie de DAC's presteren, gegeven de prijsklasse, op een heel hoog niveau. Ik zou met groot plezier met elk van deze drie kunnen leven. Misschien ten overvloede, het gaat om onderlinge verschillen in meer dan geluidskwaliteit alleen. Dat die er zijn is al uit bovenstaande grafiek duidelijk geworden. Maar, wie mag zich nu de testwinnaar noemen? Kijk zelf maar, onderstaande scoretabel is daar heel duidelijk over:

Tot slot
Ik kijk terug op een intensieve, maar ook leerzame testperiode. Als de rest van de keten klopt, de muziek netjes is opgenomen en je kunt A-B vergelijken, ontdek je toch echt klankmatige verschillen die je anders misschien nooit zou ontdekken. Ook het gebruiksgemak, de mate van aanpasbaarheid en zaken als een duidelijke, uitgebreide handleiding zijn allemaal zaken die evident worden als je drie producten naast elkaar zet. Betekent dit dan dat het niet uitmaakt aan welke van deze drie DAC's u uw spaarcentjes spendeert? Ik hoop dat deze vraag door deze triple test is beantwoord. Alle drie van harte aanbevolen, met uiteindelijk de RME ADI-2 SF Pro als testwinnaar! Proficiat RME!

Meer info over de RME-DAC:
Amptec
Bremakker 45
3740 Bilzen - België
Tel : +32 (0) 11/28.62.60
Web: https://www.amptec.be

Meer info over de NuPrime DAC:
Dimex Reference Audio Equipment
Tel. +31(0)70-4042647
Web: Dimex | Reference Audio Equipment

Meer info over de Chord DAC:
X-Fi Audio Import
Hulsterstraat 26a
4116 EZ Buren
Mobiel: 06 -24380328
Web: www.x-fi.nl

_________________
(1) Het ter beoordeling ter beschikking gestelde exemplaar is uit een andere prijscategorie dan de RME ADI-2 SF. Echter, de besproken features zijn op beide aanwezig en klankmatig is er geen verschil . Prijsverschil wordt o.a. veroorzaakt door:
•  Dubbele hoogvermogen analoge hoofdtelefoonuitgang (ook te gebruiken als pre-amp-out
•  Analoog-in
•  Digitale uitgangen
•  AES/EBU digitale ingang
•  Meerkanaals USB
•  Rack-montage gaten
De DAC-only versie heeft daarentegen:
•  De ongebalanceerde 1/4" TS uitgangen zijn vervangen door RCA (in HiFi toepassingen veel gebruikt)
•  De hardware referentieniveaus zijn lager en gelijkmatig verdeeld.
•  De hardware referentieniveaus op de ongebalanceerde uitgangen zijn 6 dB lager dan de gebalanceerde.
•  Een speciale IEM-versterker
•  Bas/hoge tonen en luidheidscompensatie draait op 352,8 en 384 kHz samplefrequenties
•  Audiofiele voeten (dat klinkt wel een beetje raar.. maar het staat prima)

(2) Deze optie treft u alleen aan op de Pro-versie. Is in de beoordeling niet meegenomen.


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links