Actueel

Mendelssohns Elias door Pygmalion:

intiem en heftig

 

© Neil van der Linden, december 2023
https://basiaconfuoco.com

 

Mendelssohn: Elias (première eerste Engelse versie [Elijah] 1846; premiere Duitse versie [Elias] 1849, na Mendelssohns dood in 1847).

Stéphane Degout (bariton), Siobhan Stagg en Julie Roset  (sopraan), Ema Nikolovska (alt), Thomas Atkins (tenor),
NTR ZaterdagMatinee, Concertgebouw, Amsterdam, 23 december 2023
Foto's: Eduardus Lee

Je hoort in Mendelssohns Elias het verleden. Dat hij Bach vereerde, maar ook Mozarts opera's goed kende, en die van Carl Maria von Weber. Maar zeer waarschijnlijk ook Fidelio en de Missa Solemnis, en misschien zelfs het werk van Bellini. En klinken de eerste vier akkoorden van Elias niet als de eerste vier akkoorden in de pianopartij van Schuberts Der Tod und das Mädchen, een passage die later in het werk terugkeert?

Maar in dit concert bleek ook weer wat een cruciale schakel Mendelssohn in de muziekgeschiedenis was. Je hoort Wagner eraan komen en vervolgens Mahler, en kende Verdi de sopraanaria ‘Darum ward gesendet der Prophet Elias', die lijkt te preluderen op het ‘Libera me' uit zijn Requiem?

In de weldadig akoestiek van de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw kreeg het ensemble Pygmalion onder zijn chef-dirigent Raphaël Pinchon alle ruimte om de vele subtiliteiten én al de grootse gebaren uit de partituur te laten horen.

Ook al heeft Pygmalion Brahms' Ein deutsches Requiem al meerdere malen uitgevoerd, je hoort toch dat het ensemble zijn wortels heeft in de vroeg tot late Barok, van Monteverdi tot en met Bach zogezegd. De meest recente cd-opname was een begenadigde uitvoering van Monteverdi's Maria Vespers, in alle pracht en glorie (hier door Aart van der Wal besproken). En wat ook helpt is dat het ensemble zo goed thuis is in Mozart. De combinatie van dat alles gaf het juiste gewicht én de juiste lichtheid aan het geheel.

De solisten hadden precies datzelfde juiste gewicht zonder ook maar enige drang tot imponeren. Waarbij te merken was dat menigeen van hen uitgebreide opera-ervaring heeft.  Zoals bariton Stéphane Degout in de Mozart-Da Ponte-rollen, maar ook in de Franse Barok én in het laat-negentiende-eeuwse Franse en Italiaanse repertoire. Dat leidde tot een uitermate sterke uitbeelding van Elias, waarbij hij niet alleen de melancholie van het personage verklankte, maar ook liet zien.

De sopraan Siobhan Stagg heeft duidelijk ervaring met de rol van Pamina, maar ook met die van Musetta, Sophie en de Waldvögel, overtuigend in zowel de soli als in de ensembles.

Voormalig winnares van het Internationaal Vocalistenconcours in Denbosch, de mezzosopraan Ema Nikolovska, zingt momenteel in Hamburg de rol van Octavion. Aan het einde van het eerste deel van Elias bracht ze ingetogen 'Weh ihnen, dass sie von mir weichen!', om aan het begin van het tweede deel te transformeren in een furieuze Jezebel, de koningin van de Baal-aanbidders, die ze ophitst tegen Elias, de profeet van de Jahweh-aanhangers, overigens nadat Elias zijn volgelingen heeft bevolen om de priesters van de Baal-vereerders te doden.

Thomas Atkins toonde zich een fraai-lyrische tenor, van wie het niet zal verwonderen dat hij in Glyndebourne Tom Rakewell heeft gezongen en in Hamburg Germont.

Net zo sterk als het solistenteam waren koor en orkest, als uit één stuk muzikale marmer gehouwen.

Het was roerend om te ervaren hoe indringend drie leden van het koor vanaf het balkon de a capella passage zongen waarin drie engelen Elias, wanhopig omdat het volk zich uiteindelijk weer tegen hem had gekeerd, aanmoedigden om toch vooral de moed erin te houden.

Mendelssohn kon bij de première in 1846 beschikken over alleen al een koor van 300 leden. Het totale aantal uitvoerenden bij Pygmalion was rond de 80, en toch klonk het resultaat in het Concertgebouw alsof het zo bedoeld was.

Ik heb Pygmalions uitvoering van Ein deutsches Requiem, eveneens in het kader van de NTR ZaterdagMatinee, helaas gemist, maar de combinatie met solisten, koor en orkest op historische instrumenten, inclusief blokfluiten, mondde in deze uitvoering uit in wat de natuurlijkst denkbare uitvoering van het werk lijkt.

Er werd ook niet gekoketteerd met ‘authentieke' klanken, zoals bijvoorbeeld in de strijkers en door de blokfluiten. Alleen van het (uitgebreide) historische koperinstrumentarium viel het ‘authentieke' enigszins af te leiden, met de rauwe randjes die treffend de rauwste passages uit de tekst onderstreepten.

Mendelssohn, postuum geschilderd in 1847 door Wilhelm Hensel

Wat een geweld klinkt er soms op in enkele van die Bijbelse teksten, onder meer ook in de woorden van Elias, die namens God de opdracht geeft om de priesters van Baal te doden. Koningin Jezebel die daarop, misschien niet geheel onbegrijpelijk, de aanhangers van Baal juist oproept om Elias te doden. Enzovoort.

Het is dat een dominee uit Dessau, Julius Schubring, die tien jaar eerder met Mendelssohn had samengewerkt aan het oratorium Paulus, nog een verzoenende passage uit het Evangelie van Mattheüs in de tekst had binnengesmokkeld...

Hors concours was voor mij Elias' hemelvaart, God die hem komt ophalen, niet in de gedaante van de aanvankelijk opstekende storm, niet à la Zeus als de donderwolk die daarop volgt, niet als de vulkaanuitbarsting daarna, maar in een zacht briesje, dit alles dankbaar materiaal voor de meest fraaie toonschilderingen door Mendelssohn en de dito verklankingen door het ensemble. Er zijn aldus associaties met de hemelvaart van Mohammed zoals die beschreven staat in de overgeleverde geschriften van de Islam. Maar ook andersom.

Ik mag hopen dat Pygmalion als passend vervolg op Elias in de Matinee een keer Liszts Christus opvoert. En graag ook Berlioz' L'Enfance du Christ. Of een goddelijke bries door Beethovens Missa Solemnis laten waaien...


index

Home  -  Actueel  -  Audio  -  Muziek  -  Video  -  Boeken  -  Links