CD-recensie
Stijlzuivere Callas tegenover kroelende Bartoli
© Paul Korenhof, november 2008
 |
|
 |
Bellini: La sonnambula.
Cecilia Bartoli (Amina), Juan Diego Flórez (Elvino), Ildebrando d'Arcangelo (Il conte Rodolfo), Gemma Bertagnoli (Lisa), Liliana Nikiteanu (Teresa), Peter Kálmán (Alessio), Javier Camarena (Un notaro), Koor van het Opernhaus Zürich, Orchestra La Scintilla o.l.v. Alessandro De Marchi.
Decca 478 1084 (opnamen 2007-2008) (2 cd's)
Bellini: La sonnambula.
Maria Callas (Amina), Nicola Monti
(Elvino), Nicola Zaccaria (Il conte Rodolfo), Edith
Martelli (Lisa), Fiorenza Cossotto (Teresa), Dino
Mantovani (Alessio), Franco Ricciardi (Un notaro),
Coro e Orchestra della Piccola Scala di Milano
o.l.v. Antonino Votto.
Testament SBT2 1417 (opname 21-8-1957) 2 cd's
Een jaar of tien geleden, toen Cecilia Bartoli nog helemaal in haar 'Haydn-periode' zat, had ik in Salzburg een lang gesprek met haar over het Italiaanse bel canto uit het begin van de 19de eeuw. Ik wees haar toen onder meer op de 'Malibran-versie' van I puritani en op het feit dat Maria Malibran, een echte 'mezzo-sopraan', eveneens een rol als Amina in La sonnambula op haar repertoire had. Voor Bartoli was dit ten dele nieuw en zij bleek bijzonder geïnteresseerd, maar concludeerde toch dat zij het nog veel te druk had met de 18de eeuw om zich - buiten Rossini om - intensief met de 19de eeuw bezig te houden.
Een groot deel van dat interview heb ik als 'niet actueel' ongebruikt laten liggen, maar nu begin ik erover te denken het eens uit te zenden. De belangstelling van Bartoli voor juist het 'Malibran-repertoire' biedt daartoe voldoende aanleiding - jammer alleen dat de resultaten een beetje tegenvallen. Dat stoorde mij nog niet zo bij de verschijning van haar 'Malibran-cd'. Ik constateerde toen stilistische oneffenheden van een zangeres die, komend uit het Rossini-repertoire, onvoldoende vertrouwd was met het specifieke Bellini-idioom, maar in het kader van een recital-cd - en een eerste proeve op dat terrein - tilde ik daar niet al te zwaar aan. De verschijning van een complete opname van La sonnambula met in de hoofdrollen Cecilia Bartoli en Juan Diego Flórez is echter een andere zaak. Hier moet de Bellini-stijl het volle pond krijgen en juist daar gaat het volledig mis. Dat Bartoli de rol kan zingen staat buiten kijf (enkele transposities in de duetten lijken mij vooral bedoeld om haar stem en die van haar partner beter te mengen), maar de essentie van de benadering ontgaat haar.
Morbidezza
Wijlen Leo Riemens was een onvermoeibaar
strijder voor Bellini en hamerde voortdurend op de
noodzaak van 'morbidezza', de kunst om het pure bel
canto te 'kleuren' met emoties. Dat is namelijk de
essentie van 'bel canto': de expressie moet niet OP
maar IN de zang worden gelegd. In opera's van Verdi
mag een zanger accenten aanbrengen, lettergrepen of
woorden benadrukken, zelfs 'minder mooi' zingen ten
dienste van de dramatische expressie, kortom 'met
de stem acteren', en het verisme biedt nog meer mogelijkheden
in die richting (al blijf ik een tegenstander van
snikken en andere effecten, inclusief het befaamde
lachsalvo in Canio's 'smartlied' in Pagliacci).
Natuurlijk neigden ook Donizetti en Bellini al steeds
meer naar een realistische weergave van emoties, maar
dat realisme had te maken met het feit dat karaktertekening
een steeds grotere plaats innam, terwijl bij Rossini
het 'stemmingsbeeld', de emotie van de situatie, nog
helemaal centraal stond. Het gevolg daarvan is dat
er steeds duidelijker een vermenging van emoties optreedt,
culminerend in bijvoorbeeld het typisch verdiaanse
contrast tussen een aria en een cabaletta, maar daarover
gaat 'bel canto' niet. De essentie van 'bel canto'
is de weergave van iedere emotie door zang alleen,
door 'pure' zang dus, zonder hikken en snikken, zonder
uiterlijke effecten, zelfs zonder accentuering door
bijvoorbeeld een plotseling versterkt vibrato. Puur
bel canto eist dat alle expressie van binnen uit komt
en zich vertaalt in kleuring en intensiteit, en op
dit punt verhoudt Bellini zich tot Puccini zoals bijvoorbeeld
een lied van Schubert zich verhoudt tot Salome
of Elektra (waarbij ik natuurlijk niet
doel op dat afgrijselijk 'dramatische gedoe' dat we
soms in Der Erlkönig horen).
Luisteren we naar de Sonnambula van Bartoli, dan blijkt de Italiaanse diva op dat punt de boot te missen - en niet zo'n klein beetje ook. Zij zingt de muziek alsof die door Rossini geschreven is en gaat zich in haar interpretatie te buiten aan een overmaat aan spinnen en kopjes geven. Zelden heb ik iemand muzikaal een plank zo ver horen misslaan, maar evenals bij de Bellini-missers van Fleming denk ik dat we ook nu de schuld niet moeten zoeken bij de soliste, hoewel Bartoli ongetwijfeld zelf heel wat in de melk gebrokkeld zal hebben. De ware schuldigen zijn degenen die haar geadviseerd hebben en die haar linea recta hadden moeten verwijzen naar een dirigent die weet wat de Bellini-stijl inhoudt. Toegegeven, echte Italiaanse specialisten als Serafin, Votto en Gavazzeni zijn er niet meer, maar Richard Bonynge is nog altijd actief en ook een man als Julian Reynolds had hier goede raad kunnen geven.
Dirigentenramp
Dat brengt ons bij de grote ramp van deze
opname: een zekere Alessandro De Marchi. Hij dirigeerde
deze uitvoering en ik kan maar één ding zeggen: had
hij het maar niet gedaan! Niet alleen heeft hij geen
flauw benul van de Bellini-stijl, maar hij slaagt
er zelfs niet in de stemmen van Bartoli en Flórez
in hun duetten exact gelijk te krijgen, laat staan
dat er sprake is van 'naar elkaar toe kleuren', nota
bene een eerste vereiste bij bel canto. Soms had ik
zelfs de indruk dat de stem van Flórez was 'ingedubd',
zo groot was het contrast... We hoeven alleen maar
het duet 'Prendi, l'anel ti dono' te leggen naast
uitvoeringen van Pagliughi-Tagliavini of Callas-Monti
en we horen een wereld van verschil. Het verschil
tussen solisten die weten hoe zij Bellini moeten zingen
en solisten die er geen flauw benul van hebben!
Callas in Edinburgh
Extra duidelijk wordt dat alles, als we
deze opname van La sonnambula leggen naast
een andere nieuwe uitgave. Op Testament verscheen
namelijk vrijwel gelijktijdig een live-opname die
werd gemaakt tijdens de befaamde serie voorstellingen
die de Scala in
Scala-schandaal
De uitvoering die nu op Testament verscheen,
kenden we al uit het 'grijze circuit', maar hier horen
we technisch beduidend betere banden van Walter Legge,
die de voorstelling voor zichzelf had laten opnemen.
Zoals bekend eindigde deze serie voorstellingen met
een enorm schandaal toen Callas vertrok zonder dat
de Scala-directie de leiding van het Edinburgh Festival
had aangekondigd dat zij slechts vier van de aangekondigde
vijf voorstellingen zou zingen. Kennelijk had de Scala
gehoopt de zangeres op het laatste moment nog te kunnen
overreden, maar eerlijk is eerlijk: wie een beetje
op de hoogte is van de manier waarop de diva in de
periode daarvoor juist door dit theater was bejegend,
kan zich levendig voorstellen dat zij daar geen zin
in had. Ook op dat moment speelde de Scala echter
geen open kaart en schoof vervangster Renata Scotto
naar voren onder het mom dat Callas 'niet gedisponeerd'
was. Na vier voorstellingen waarin zij zich van haar
beste kant had laten zien - en horen! - was dat olie
op het vuur van de pers en het schandaal was geboren.
Authentieke instrumenten...
Dankzij de uitgave van Testament zijn we
getuige van de tweede voorstelling op 21 augustus
1957 met Callas op haar best, waarbij zij omgeven
is door een welhaast ideaal ensemble dat we ten dele
ook kennen van de officiële EMI-opname, en dat vrijwel
geheel gelijk is aan de bezetting die een maand eerder
in Keulen te horen was. Met Tagliavini en Valletti
blijft Monti ideaal voor Elvino, in zijn legato stond
Nicola Zaccaria weliswaar niet helemaal op het niveau
van Cesare Siepi, maar deze sonore en altijd betrouwbare
Griekse bas behoorde jarenlang terecht tot de 'vaste
kring' rond Callas en in de bijrollen vinden we bekende
namen uit de vaste comprimario-kern van de Scala.
Dirigent was de in dit repertoire doorknede Antonino
Votto, die volledig de vloer aanveegt met de prestaties
van De Marchi op Decca. Natuurlijk, het orkest van
de Piccola Scala klinkt in de verste verte niet zo
genuanceerd als het 'authentieke ensemble' La Scintilla
dat Bartoli begeleidt, maar het spel bezit meer sfeer
en laat ook veel meer frasering horen.
Leuk voor Decca dat de Bartoli-opname een 'wereldpremière-opname op authentieke instrumenten' is, waarbij bovendien gebruik werd gemaakt van een 'nieuwe kritische editie', maar ik heb toch liever een goede uitvoering! Behalve de moderne stereoklank is er in feite maar één punt waarop Decca in het voordeel is: het koor van de Opera in Zürich lijkt uit een totaal andere wereld te komen dan dat van de Piccola Scala, waarvan de prestaties klinken alsof het bestaat uit een groepje slecht getrainde dilettanten. Verder biedt Decca de cd's aan in een fraai boekwerk, terwijl Testament volstaat met de rolverdeling, enkele foto's en een toelichting (het libretto is in pdf-formaat te vinden op www.testament.co.uk). Waarom Testament deze uitgave op de markt brengt onder de noemer 'Antonino Votto conducts Bellini' (met grote letters op de cd!), is echter een raadsel. Met alle waardering voor Votto: wie koopt deze uitgave vanwege de dirigent? Sterker nog: wie koopt ooit een Bellini-opname vanwege de dirigent?